DEBATT: Kvifor er det slik at ein del nordmenn seier hvem bil og hvem dag? Og kvifor er det så mange som hissar seg opp over det?

Tips oss 2400
Øystein A. Vangsnes

Øystein A. Vangsnes

Følg oss på Twitter

Klikk for tittel

Klikk for innhold
Sitatet brukt som overskrift her, er henta frå ein bloggpost av Jensine87 frå september 2011. Smak så litt på følgjande sitat som er henta frå ein nettdiskusjon i 2006:

«Folk som sier hvem bil eller hvem i stedet for hvilket mishandler det norske språk (...) Må alle 'hvem-ere' brenne i helvette! Æsic!»

Det kan henda at vedkommande som skreiv dette, var ironisk og fleipande, men det er mykje som tyder på at svært mange reagerer svært sterkt på det å bruka ordet hvem saman med substantiv på denne måten. Her er nokre fleire utsegner henta frå verdsveven:

«Hvem bil er jo direkte feil...... Det skjærer i ørene.....»

«Eksempelet tidligere i tråden var 'hvem by'. Fortell meg hvem som ikke vet at det er feil. I min dialekt uttales det 'kas' eller 'kalla' i stedet for hvilken, men tro det eller ei, jeg vet at det ikke er korrekt rettskrivingsmessig.»

«Hvorfor i alle dager er det blitt så vanlig å bruke feil spørreord i setninger? Jeg ser mange som skriver 'Hvem bil?', 'Hvilken tog?' (...) 'Hvem firma?'. Jeg trodde det å bruke riktig spørreord var verdens enkleste sak. Hvorfor gjør folk slikt?»

Minst to interessante spørsmål reiser seg når ein ser slike utfall mot bestemte former for bruk av språklege uttrykk. Det eine er sjølvsagt spørsmålet som avsluttar siste sitat: Kvifor er det slik at ein del nordmenn brukar hvem som determinativ og ikkje berre som pronomen? Det andre spørsmålet er kvifor så mange hissar seg opp over det. Kvifor er det ikkje like akseptabelt å seia hvem bil og hvem dag som hvilken bil og hvilken dag?

Nøkkelen til å forstå det siste handlar mykje om språkleg intoleranse og kunnskapsløyse, og språkleg intoleranse heng i sin tur saman med krav om konformitet og manglande respekt for mangfald. Eg har lite sans for slik språkleg intoleranse, men kan vel lite anna gjera enn å forsøka å bøta litt på kunnskapsløysa.

For det enkle svaret på kvifor det finst folk som nyttar hvem for hvilken er at det er i tråd med talemålet og språkkjensla deira. Geografisk sett snakkar vi då om omtrent «dialektar i kystnære område frå Oslo og sørover til sørlandsk i vest og svensk i aust».

Samanfallet for hvem/hvilke er slett ikkje ukjent frå andre språk (m.a. fleire slaviske språk og gresk), og det kan gis ei ganske naturleg funksjonell forklaring på fenomenet: Både hvem og hvilken blir brukte i setningar som spør etter nokon eller noko bestemt, anten ein person eller eit eksemplar av noko. Skilnaden mellom orda i «standard bokmål», er såleis berre grammatisk og ikkje eigentleg tydingsmessig: hvilken er utelukkande eit determinativ (står saman med substantiv) medan hvem utelukkande er eit pronomen (står åleine). I dialektar som tillet hvem bil og tilsvarande er hvem då både determinativ og pronomen. Strengt tatt er ikkje det siste meir spesielt enn at den i veldig mange varietetar av norsk både er determinativ (den signalgule BMW'en) og pronomen (BMW'n Den står der borte.).

Dessutan er ikkje hvem for hvilken noko nytt fenomen heller. Det er nemnt i fleire dialektologiske skrifter frå byrjinga av 1900-talet, mellom anna i Amund B. Larsens avhandling Kristiania bymål frå 1907 der han oppgir dette dømet: «Vemm bokser ska jæ ta?».

Og faktisk er det slik at dersom vi går 1000 år tilbake i vårt eige språk, finn vi også att samanfallet: Den norrøne setninga Hverr á hestinn? tyder «Hvem eier hesten?» medan Hverr maðr á hestinn? tyder «Hvilken mann eier hesten?». På dette punktet har såleis dei austnorske dialektane eit system som liknar det norrøne.

I avhandlinga til Larsen nemner han òg ei eldre form av hvilken, nemleg vekken som blir bøygd slik: vekken (gutt), vekka (jente), vekke (hus), vekke (gutter/jenter/hus). Denne varianten er også kjend frå vikverske dialektar både på vest- og austsida av Oslofjorden og også vidare inn i Sverige.

Det norrøne opphavet for både hvilken og vekken, er hvílíkr, og tilsvarande spørjeord er kjent frå alle dei germanske språka (jf. engelsk which og tysk welcher). Opphavet til ordet er kombinasjonen av ei form av «kva» og eit substantiv som tyder «form, kropp», faktisk det vi har i moderne norsk som lik.

Slik sett tilsvarte hvílíkr omtrent det vi no har i «hva slags», og i alle dei gamle germanske språka var det då også slik det vart brukt: til å spørja etter typar. Både (h)vilken i moderne skandinavisk og which i engelsk blir no berre brukt til å spørja etter eksemplarar av noko. Bruken av ordet har altså forandra funksjon på dei siste 1000 åra.

Og ikkje nok med det: I mange norske og svenske dialektar utvikla det norrøne hvílíkr seg også til eit pronomen med former som åkken, hokken, hukken, høkken, ukin osv. Med andre ord: Det spørjeordet vi alle kjenner frå Einar Skjæråsens Hokken ska'n godblonke tel?. I nokre dialektar kan hokken (og tilsvarande) berre brukast åleine som pronomen medan ein heller finn (h)åfferen saman med substantiv, men i nokre av dialektane blir hokken også brukt saman med substantiv (altså både Hokken eier den biln? og Hokken bil er din?).

Og her kan det passa å avslutta med eit geografisk poeng: Området der ein finn hokken, åkken osv. ligg i eit område vest, nord og aust for området der ein seier hvem, nærmare bestemt frå Telemark gjennom nedre delar av Buskerud og Oppland inn i Hedmark og vidare inn i store delar av Midt- og Nord-Sverige og heilt over til finlandssvenske dialektar. Så systemmessig er determinativt hvem del av eit større dialektområde der hvem/hvilken har same form og dekkjer to grammatiske funksjonar.

Fleire av gjengangarane i «språkfeildebattane» er tema som gjeld bruk av og form på funksjonsord slik som vs. når, og vs. å med meir. Hvem for hvilken i bokmål vil falla i denne kategorien, og sjølv om fenomenet kanskje enno ikkje figurerer høgt på topp hundre-listene, ga ein av våre fremste rikssynsarar på språk og språkbruk, Per Egil Hegge, sitt syn på fenomenet i eit nettmøte i Dagbladet tilbake i 2005: «Det er ikke korrekt norsk, men vanlig i dialekter og sosiolekter på store deler av Østlandet.» Hegges utsegn vil nok vera dekkande for kva for råd preskriptive grammatikarar vil gi i lang tid framover. Men bli ikkje overraska om dette ein gong bli sett på som korrekt norsk igjen slik det var det i norrøn tid! Dagens regelbrot er morgondagens jus.
I denne artikkelen
John Arne Markussen

Velkommen til debatt. Tenk over hvordan du vil fremstå i det offentlige rom. Vi lar deg være anonym, men husk at å bruke fullt navn gir deg mer troverdighet. Hold deg til saken og vis respekt for de andre i kommentarfeltet. Vi ønsker at du deltar og beriker den offentlige samtalen, men vi ønsker en høflig tone. Vi sletter hatske, truende eller sjikanerende innlegg. Er din kommentar blitt slettet, og lurer på hvorfor? Send e-post til debatt@dagbladet.no, med ditt brukernavn.

Med vennlig hilsen John Arne Markussen, sjefredaktør

Her kan du lese våre debattregler

Mest kommentert

  • - IS henrettet 100 utenlandske krigere for å ha forsøkt å flykte

    - IS henrettet 100 utenlandske krigere for å ha forsøkt å flykte

    Passbrenning eller en kule i hodet skal hindre angrende krigere å vende hjem. (1034 innlegg) Les mer

  • Alt jeg ber om er å være likeverdig

    Alt jeg ber om er å være likeverdig

    Kan ikke norsk kultur være både hijab og miniskjørt, jul og ramadan, summen av all kultur som Norge har å by på? (575 innlegg) Les mer

  • (374 innlegg) Les mer

  • (281 innlegg) Les mer

  • Folk synes det er verre å sykle på rødt lys, enn å benytte svart vaskehjelp

    Folk synes det er verre å sykle på rødt lys, enn å benytte svart vaskehjelp

    Bare 31 prosent av oss synes det er helt uakseptabelt å bruke svart vaskehjelp. 120 000 tar svart julevask i år, ifølge arbeidstilsynet. (223 innlegg) Les mer

  • Barnas kjønnede julegaver

    Barnas kjønnede julegaver

    Nesten før barna selv oppdager at det finnes to kjønn, blir de fortalt hvilke leker de skal interessere seg for. (198 innlegg) Les mer

  • «Nå sprekker virkelig krona»

    «Nå sprekker virkelig krona»

    «Perfekt storm» gir kraftig kursfall. (178 innlegg) Les mer

  • - Det verste vi har sett siden den kalde krigen

    - Det verste vi har sett siden den kalde krigen

    Russisk strategiske bombefly fotografert av svensk jagerflypilot. (172 innlegg) Les mer