«DET FALLER INGEN BOMBER I DAG»: Jan Erik Vold leste et av sine antikrigdikt på Youngstorget under antikrigsdemonstrasjonen 15. februar i år.
Foto: Tom Martinsen

Antikrigsdikt finn du hjå så og seia alle dei store poetane våre; Stein Mehren, Rolf Jacobsen, Arvid Torgeir Lie, Tor Obrestad, Jan Erik Vold, Terje Johanssen, for bare å nemna nokre få. Gode antikrigsdikt har dessverre hatt ein tendens til å halda fram med å vera aktuelle.

Og det finst mange av dei, og dei finst i mange slags former. Her er eit utsnitt av eit dikt av Einar Økland:

Ja, same kva framtid
dei var med og skapte –
alle dei som stupte her
tapte!

Men – same kor mykje
blod som har runne
har likevel ikkje U.S.A.
vunne!

(Månelandskap. Våpenkvile i Vietnam.)

Harald Sverdrup var ein poet med eiga krigserfaring. Også han kunne skrive korte og konsise dikt som alle forstår.

Krigsherjet landsby

Hundre skorsteinspiper
- uten hus omkring –
er sorte kors som ingen henger på,
er hårtust fra en kvinne
og en blodskvett fra et barn
er alt.

Når dikta får ein tydeleg bodskap, er faren der sjølvsagt for at ein skal hamna i eit for enkelt og slagordaktig språk. Men dei gode poetane finn fram til vinklingar som peiker på det menneskelege, på oss, korleis me taklar ei verd som kan romme så gode og så ufatteleg vonde erfaringar. Dikta hans kan av og til ha ei provoserande blanding av eit lett språk og eit tungt mørkt bakteppe, som denne leksjonen i det å halda avstand:

Sivilbefolkning

Omsider har vi lært å bombe byer døvstumme,
lært å blinde en butikkby og fabrikkby,
grønnsakby og fiskeby.
Lært å torturere boligstrøk med friske folk og syke, barn og oldinger,
folk i samleier og søvn.
Glem Munkeveien 3,
se ikke for deg dem som bodde her
i oppgang B,
da får du ikke sove.
Altstadt, Neustadt, bare fremmede navn,
heter ikke Gamlebyen, Nykøping.

(Bremen 1945)

Leksjonar finn me også i Krigens ABC av Bertolt Brecht. Ein poet som med vidtrekkande kraft såg krigens gru gjennom dei svakaste sine auge. Og som hadde ei eiga evne til å snu perspektivet vekk frå dei mektige til å sjå det heile frå den einskilde sårbare menneskelagnaden.

Når hæren skal ut og marsjere
er det mange som ikke vet
at fienden marsjerer i spissen.
Den stemmen som kommanderer
er fiendens stemme.
Den som taler om fienden
er selv fienden.

*

General, din tank er en sterk vogn.
Den bryter ned en skog og knuser hundre mennesker.
Men den har en feil:
Den trenger en sjåfør.

General, ditt bombefly er sterkt.
Det flyr fortere enn stormen og bærer mer enn elefanten.
Men det har en feil:
Det trenger en montør.

General, mennesket er meget nyttig.
Det kan flyve og det kan drepe.
Men det har en feil:
Det kan tenke

(gjendikta av Georg Johannesen)

Dei fleste poetane har skrive antikrigsdikt. Er ein oppteken av korleis andre har det og korleis menneska prøver å løysa konfliktar, er det ikkje til å koma utanom. Er ein oppteken av kven som tapar igjen og igjen, og ser at det bare er dei med makt og stor kapital som kjem sigrande ut av krigane, så vert krig eit av dei store tema for diktinga.

Sjølv har eg prøvd å fanga den endringa som går føre seg i mennesket når det tek i bruk slik primitive løysingsmetodar. For uansett kor avansert teknologi blir, så er og blir det slik, at krig er ei uhyggeleg primitiv handling som går ut på å slå i hel den du ikkje er einig med.

Reptilrefleks

Nå fekk eg kjappe tenner.
Nå glir mi tunge glatt.
Eg er reptil i huda.
Mitt auga øglar seg.

Mi kløyvde tunge
snakkar blankt og hardt.
Det blanke er løgna.
Det harde er død.

Nå fekk eg enkle tankar.
Eit pansar ned mot panna.
Ein eim av svidde nervar.
Eit pattedyr har tapt.

Den vietnamesiske poeten To Huu viser korleis det poetiske og menneskelege smeltar saman i lågmælt fortviling:

På avstand, langt borte høyrer me igjen bombeflya
men det er tomt i skulen. Det finst ingen barn der.
Ein høyrer ikkje trampinga av små sandalar
lyden av sorga sine fallande kronblad.

Og Tarjei Vesaas viser korleis han med få ord kan gå djupt inn i kjenslene til dei som vert ramma av det umenneskelege.

Som det ikkje var der –
Barnets andlet bortgøymt.
Mora ber det bortvendt,
bortvendt alt som møter.

Ikkje lenger andlet,
men er vendt til henne.
Einast vendt til henne.
I det mørke hus.

(Napalm)

I diktet Amerika av Hans Børli, kan me lesa følgjande avsnitt, som viser korleis visse ting ikkje har endra seg stort:

en forgiftning brenner i dine årer, Amerika.
Du har spist strange fruit
for lenge. Du har
satt en blankpusset dollar
til sol på vestens himmel
og pyntet dødens knokkelsmil
med skinnende gullplomber.

George Washington er død.
Abe Lincoln er død.
John F. Kennedy er død.
Martin Luther King er død.
Men Butch Cassidy og Sundance Kid lever
- de skyter fra hoften
midt i Det Hvite Hus.
Du har drept din framtid, Amerika.
Alt du har tilbake er
en flokk lusete hauker og
en værhane.

Skriv dikt i Diktkammeret!