Å ta eit anna perspektiv

- Når me skriv har me sjansen og fridommen til å vera kva me vil, og det er ei god skriveøving å utnytta denne fridommen, skriver Helge Torvund i Diktkammerets nye leksjon «Å ta eit anna perspektiv».

Eg er regnet

Eg spelar piano

Eg dreg ei stor våt hand

over bassane

på knausar med nasen i havet

Eg kjem om hausten

som septimar av sølv i lufta

Heilnotar

som ringar seg ut

på vatnet i parken

Slik byrjar eg eit langt dikt som heiter «Eg er regnet», og dette kan vera ein inngang til det temaet me skal ta opp denne gongen. Nemleg den fridommen som diktet gjev oss når det gjeld å identifisera oss med noko anna enn oss sjølv. Me kan skriva ting som ikkje kan uttrykkjast på andre måtar. Ja, som faktisk kunne ha fått folk til å tru at det var noko svært merkeleg med oss, om me sa det i vanleg munnleg daglegtale. Bare tenk på mange av dikta på Diktkammeret. Korleis ville det gått om me byrja snakka slik til ukjente? Eller tenk om eg stod på jernbaneplattforma her på Ogna ein av dei mange regnvêrsdagane i året og venta på toget. Hadde eg gått bort til naboen som stod der, og sagt med djup stemme: «Eg er regnet!» så kunne han blitt passe forvirra. Eller, kanskje aller helst, fått stadfesta sine verste mistankar om meg?

Men når me skriv har me sjansen og fridommen til å vera kva me vil, og det er ei god skriveøving å utnytta denne fridommen, og det kan også gje seg resultat i gode tekstar. Kanskje me har ei kjensle som er full av rørsle. Ei stigande vårkjensle som breiar seg ut og famnar alt me ser. Då kan me gestalta denne rørsla i eit poetisk «eg» som bare finst i dette diktet.

Frå jorda

tett inntil jordflata

oppstår eg

og glid sakte

langs strå og steinar

Eg kjem stigande

langs beina til kalvane på marka

Opp langs dine leggbogar kjem eg

oppover oppover

mot luftmotstand langs trelegger

over brystene dine gjennom håret

Opp gjennom trekronene stig eg

og glid langs måkene sine venger

er i vinden i himmelen sin blå rygg

er i lyden av vind mot kvart lauv

er kvart lite lauv

er i dine celler

er frå jorda og opp

Men det er verdt å leggja merke til at me har eit levande utgangspunkt, noko som gjer at me kan kjenna etter korleis teksten bør verta. Alt er ikkje påfunn og vill fantasi, det vert styrt av noko som me kjenner, og som er med på å bestemma forma og rørsla i diktet. Diktet kan sjølvsagt også vera fri fantasi, men alltid er det noko som spring ut frå våre erfaringar som er med å gje dette form. Noko som og gjer at me kan sjå på det og kjenna etter om det er noko som verkar heilt galt.

Astrid Tollefsen bruker i eit dikt ordet «det» til å gestalte ei kjensle. Det kan også vera effektivt, men gjev sjølvsagt ei anna form for avstand, som om dikt-eget står utanfor og ser på:

det står ved bordet

rekker ikke opp

kryper på gulvet

strekker seg mot vinduskarmen

kryper igjen

leker med seg selv rundt stolben

reiser seg

står ved bordet og ber

… Her ser me at ho nok har erfaringar med dyr i tankane. Ved å skriva «det» vert det mykje meir underleg og ope. Og eg skal kanskje vera litt varsam med å seia kva som er målsetjinga med poesien, men eitt er sikkert at denne metoden er med på å skapa ei underleggjering av omverda, noko som i neste omgang faktisk kan vera med på å trekkja omverda nærare oss, få augene opp for det merkelege me faktisk har kring oss. Andre gonger er kanskje målet å visa måten den menneskelege fantasien rører seg på.

Ein kan også gjera som Robert Bly i diktet «Bli med meg» der han fortel kva diktaren held på med, og inviterar lesaren med til å gå ut av seg sjølv og inn i andre ting:

Bli med meg inn i dei tinga som har kjent denne håpløysa så lenge –

dei utbytta Chervrolet-hjula som hyler i si forferdelege einsemd,

på ryggen i det sølete slagget, som fyllesjuke menn, nakne,

kast i kast ned bakken om natta for til sist å drukne i dammen.

Desse fillete indre slangane, bortslengde på motorvegens skulder,

Svarte og samanfalne kroppar som freista og brast

og vart slengde bort.

Og den krøllete stål-sponen, spreidd utover verkstadbenkane,

stundom ennå varm, ru å halda i handa,

dei som har gitt opp, og lastar styresmaktene for alt,

og desse vegane i Sør-Dakota som føler seg fram i mørkret…

(Gjendikta av Paal-Helge Haugen)

Ein kan og bruke identifiseringa med noko anna som ein av fleire metodar i eit og same dikt. Men dette er krevjande og ein må halda tunga rett i munnen. Her er litt av eitt dikt av trine ness på Diktkammeret der ho gjer dette:

jeg henger her

i dine hender

jeg er et hormon

på gjennomreise

en gåte

under epletreet

Denne opninga til å leva mange andre liv i litteraturen, utvidar jo våre revir som skrivarar enormt. Me kan sjølvsagt vera andre menneske, skriva ut frå deira perspektiv og få fram ting som me ikkje kunne ha sagt med vår eigen munn. Men også velja fritt kva vi vil vera av alt som finst og ikkje finst, kålrabi, avstand, bokstavar, augnevippene til statsministaren. Men problem finst det sjølvsagt her som overalt elles. Me må kjenna etter korleis det vert slik det skal vera, kva som er den rette rørsle i teksten dersom me skal vera den eller det. Av og til blir det fint om me slår oss laus og er absurde, som Michaux som skriv: «Jeg er gong og bomull og snøsang.» Eller leikande med alvoret som når Torgeir Rebolledo Pedersen skriv: «Vi er blåklokkerer og hvetekimere og vi er viet Gud ( i vievannet tilsatt muml av humle).»

Andre gongar kan me la teksten stå fram med alvor og lengt:

Eg er regnet

Om hausten

lengtar eg heim

Då kjem eg attende

og set meg til rette

langt inne på fjellet

og tek nokre prøvande

moll-akkordar

på himmelen sitt enorme klaver