FRAMTIDA: Mennesket skal visstnok vere dei einaste skapningane på planeten som er i stand til å forestille seg framtida. Men kva hjelper det, så lenge me er så fenomenalt dårlege til det, skriv Agnes Ravatn i laurdagskommentaren. Illustrasjon: Flu Hartberg
FRAMTIDA: Mennesket skal visstnok vere dei einaste skapningane på planeten som er i stand til å forestille seg framtida. Men kva hjelper det, så lenge me er så fenomenalt dårlege til det, skriv Agnes Ravatn i laurdagskommentaren. Illustrasjon: Flu HartbergVis mer

Ulykkeleg uvitande

Når det gjeld å feilberekne kva som vil gjere livet betre, er mennesket uslåeleg

Meninger

Hadde det badekaret berre vore ti centimeter lenger, høyrde eg meg sjølv tenke. Hadde det badekaret vore ti centimeter lenger, så ville alt bli bra. Ti ekstra centimeter ville gjort meg i stand til å nyte og verdsetje livet på ein meir grunnleggande måte. Med ti ekstra centimeter badekar ville eg kunne oppfylle mitt menneskelege potensiale. Bli ein meir fokusert og handlekraftig person. Betre i stand til å takle livets små og store utfordringar.

Før badekaret var det sofaen. Eg sat ved kjøkkenbordet og betrakta den gamle sofaen med ei tenksam mine: om me berre fekk ny sofa, ville ting bli annleis. Då ville eg kunne sitte i timesvis og lese intellektuelt utfordrande bøker, i djup konsentrasjon. Det var ikkje muleg i denne me hadde no. Ein ny sofa ville få livet på rett kjøl.

Me kjøpte ny sofa. Men det var noko som ikkje heilt stemte. Eg las ikkje bøker. Det gjekk brått opp for oss kva som var feil: sofabeina. Dei såg dumme ut. Me bestilte nye, venta, eg gledde meg, såg meg sjølv sitje der fordjupa i ein stabel Wittgenstein-bøker.

Dei nye beina kom etter nokre veker med intens venting. Etterpå kraup eg oppi, med Wittgenstein. Bra? sa han. Sofaen er kald, sa eg. Korleis i all verda har du tenkt at eg skal eg greie å lese Wittgenstein når eg må sitte og bekymre meg for å få blærekatarr? Eg såg han trekke pusten djupt, sakte. Eit saueskinn vil gjere susen, sa eg. Då blir alt bra. Eg kan ønske meg det til jul.

Slik kan ein gå frå rom til rom og peike ut kva som skal til for å få ein orden på ting. Berre me får nytt kjøkken, vil brokkoliinntaket auke. Berre me kjøper ein iMac, vil eg klare å arbeide. Ein ny tekopp - ein kopp som berre er min, min eigen design-arbeidstekopp til 300 kroner, då vil eg kunne slutte å sjekke epost kvart tredje sekund.

Mennesket skal visstnok vere dei einaste skapningane på planeten som er i stand til å forestille seg framtida. Men kva hjelper det, så lenge me er så fenomenalt dårlege til det. Når eg ser for meg den framtidige eg, ser eg for meg ei vilt framand, draktkledd kvinne med langt lyst hår og ei dokumentmappe under armen, ho står på eit fortau i New York og praiar ein drosje, ho er på veg for å halde eit innlegg om kvinnevald i FN. Dette trass i at mine personlege kunnskapar om kvinnevald er mildt sagt avgrensa, og trass i at eg nok aldri i verda kjem til å iføre meg drakt.

Inst inne veit eg sjølvsagt at den framtidige eg kjem til å vere nokså nøyaktig lik den eg er no, berre litt eldre, og forhåpentlegvis med eit ti centimeter lenger badekar, med dei same uvanane og med den same misnøya med at det blir for lite fysisk aktivitet, for lite vitaminar, og for lite konsentrasjon. Og framleis like full av merkverdige vrangforestillingar om kva som skal til for å bli lykkelegare.

Korleis har det seg at me, trass i all vår overlegne intelligens, klarer å danne oss såpass feilaktige bilete av korleis livet kan bli betre? Den enkle forklaringa er sjølvsagt at det kostar oss langt mindre å gå ut og kjøpe ein unødvendig dyr tekopp enn å faktisk bite seg fast til kontorpulten og bli der til ein har gjort det ein skulle gjere. Men det viser seg i forskinga at me, når me prøver å forestille oss vår personlege framtid og kva som skal til for å gjere den betre enn notida, gjer lovmessige og systematiske feil.

Når det gjeld å feilberekne kva som vil gjere livet betre, er me rett og slett uslåelege. Og me lærer ikkje ein gong av våre feil. I våre mentale simuleringar av framtida fyller me inn tullete og urealistiske detaljar som ikkje kjem til å vere der, og utelet detaljar som vil vere der. Den nobelprisvinnande fysikaren Richard Feynman kom med følgjande råd: Regel nummer éin er at du ikkje må lure deg sjølv - og du er den lettaste å lure av alle. Det er sikkert mykje godt å seie om menneskehjernen, men på akkurat dette punktet er det ikkje mykje å skryte av. Ein kognitiv kortslutning gjer at me for det første ikkje vil ha det som faktisk ville gjort oss lykkelege, og for det andre vil ha det som absolutt ikkje gjer oss lykkelege.

Psykologen Dan Gilbert har forska ein god del på dette. Feltet hans er «affective forecasting», altså det me kunne kalle følelsesmessige prognosar. Eitt av dei meir interessante funna hans er dette: dersom du får noko du verkeleg, verkeleg har ønska deg - eit nytt bad, ein million i lotto, drøymebilen - så tar det om lag tre månader før lykkekjensla har falle tilbake til utgangspunktet, slik den var før det vedunderlege inntraff. All den tida du brukte på å plukke ut dei perfekte baderomsflisene kunne dermed blitt brukt meir fornuftig - faktisk er det like sannsynleg at du etterpå vil gå til grunne over spørsmålet: valde eg rett?!

Men òg motsett: dersom noko tragisk hender, du mistar jobben eller kjærasten din går frå deg, så tar det tre månader det òg. Gilberg kallar det vårt innebygde psykologiske immunforsvar. Det slår seg på når negative ting av ei viss betydning skjer. Men det slår seg ikkje på når negative ting av mindre kaliber skjer, og dét er grunnen til at den daglege lykka vår faktisk i større grad blir øydelagt av dumme småting som teite sofabein i staden for verkelege problem. Og framleis motsett: små, kvardagslege gleder blir ikkje bremsa av det psykologiske immunforsvaret og kan ha meir å seie for lykkekjensla vår enn dei heilt store hendingane.

Men det store spørsmålet, no som julegatene opnar rundt om i landet og markerer starten på den kollektive galskapen, er altså: korleis i alle dagar kjem ein seg eigentleg gjennom desember med menneskeverdet i behald? Psykolog og lykkeforskar Sonja Lyubomirsky har funne at nøkkelen til eit ok liv er å ha låge forventningar, enkelt og greitt. Me menneske er ufatteleg naive og tankelause i våre idear om kva som skal gjere oss lykkelege, og i jula er me spesielt utsette.

Dei urealistiske julefantasiane våre - i den grad vaksne, fornuftige menneske framleis held seg med magiske forestillingar om jula? - er direkte øydeleggande, i og med at dei umuleg kan oppfyllast. Dermed bør dei i staden berre forkastast: Nei, jula er faktisk ikkje the most wonderful time of the year, skal me aldri lære dette? Jula er først og fremst eit utmattande kjøpehelvete, skrikande ungar, mødrer som blir drivne inn i depresjon og sjølvhat fordi svoren ikkje blei perfekt, og erkjenninga, når du har pakka opp alle gåvene, av at dine næraste overhovudet ikkje ser ut til å kjenne deg.

Dermed: forkast alle skadelege idear du måtte ha om at jula er ei magisk tid. Bestem deg for at låge forventningar er det beste som finst. Skjær drastisk ned på julehandelen, lås ungane inn på eit lydisolert rom, ver overberande med mor, og køyr på med gløgg og engelsk salmesong. Då kan det hende det ikkje blir så ille likevel. Og som me for lengst veit: opplevingar gir større lykke enn materielle ting, snork.

Denne kunnskapen, i kombinasjon med tanken på kva eit ti centimeter lenger badekar ville gjort for livskjensla mi, sender tankane til ein annonse eg ein gong las i eit pornoblad (det var «research»!). Ein annonse som handlar om å i heilt konkret forstand ta ansvar for livet sitt og si eiga lykke, og gjere det beste ut av situasjonen, til inspirasjon for alle utilfredse sjeler der ute:

«10cmLars: Gutt med veldig liten penis ønsker kontakt med tålmodig og nytenkende kvinne. Haster!»

Lik Dagbladet Meninger på Facebook