I perioden 1900–1940 skapte mange og svært ulike forfattarar ein rik og variert lyrikk. Mangfaldet kom til uttrykk både i temavalet og i valet av uttrykksform.

Dei fleste valde ei uttrykksform i tråd med tradisjonen, som tilsa at dikt hadde faste strofemønster og jamn rytme, men utover i perioden eksperimenterte stadig fleire med nye og friare former. Det peikar seg ut tre retningar i lyrikken frå denne perioden: sentrallyrikk, kampdikting og modernistisk dikting.

Sentrallyrikk
Sentrallyrikk er eit samleomgrep på dikt som tek opp tema som livet, døden, kjærleiken og naturen. Slike grunnleggjande forhold i menneskelivet har vore tema i dikt til alle tider og i alle kulturar. Dei kan uttrykkjast i klassisk form, i fri form og i modernistisk form. Nemninga sentrallyrikk bruker vi med andre ord uavhengig av den forma og dei verkemidla som blir brukte i diktet.

Herman Wildenvey, Olaf Bull, Olav Nygard, Olav Aukrust, Halldis Moren Vesaas og Aslaug Vaa er alle markerte sentrallyrikarar i perioden 1900–1940. I formspråket følgjer dei som regel tradisjonen og gir dikta ei bunden form, med fast rim- og rytmemønster, men Halldis Moren Vesaas og Aslaug Vaa skriv også ofte frie vers.

Desse sentrallyrikarane kan verke upåverka av tida dei lever i. Men det er berre delvis rett. Olaf Bull bruker gjerne byen som motiv i dikta sine, og byskildringane hans viser varme kjensler for rytmen og livet i byen. Den nasjonale orienteringa i tida kjem også til uttrykk i den lyriske diktinga, slik ho gjorde hos nyrealistane – både i språk og bilete. Både Aukrust, Nygard, Vaa og Halldis Moren Vesaas hentar dei lyriske bileta sine frå norsk natur. Men tematisk krinsar dei alle rundt dei evige spørsmåla i livet i diktinga si.

Sentrale forfattarar:
Aukrust, Olav(1883-1929) Les dikt
Bull, Olaf(1883-1933) Les dikt
Sande, Jakob (1906-1967) Les dikt
Sivle, Per (1857-1904) Les dikt
Vaa, Aslaug (1889-1965) Les dikt
Vesaas, Halldis Moren(1907-1995) Les dikt
Wildenvey, Hermann(1886-1959) Les dikt
Ørjasæter, Tore (1886-1968)
Øverland, Arnulf(1889-1968) Les dikt

Kamplyrikk

10. mai 1933. Ett av nazistenes bokbål. Nazistene ville rense tysk kultur for det de mente var skadelig litteratur.

I 1920- og 30-åra slo også dei sosiale konfliktane og kulturkonfliktane i samtida inn i lyrikken. Både Rudolf Nilsen, Arnulf Øverland og Nordahl Grieg var sosialistar som tok del i samfunnsdebatten, og dei brukte språket som kampvåpen. I kampdiktinga deira var det viktig med ein eintydig bodskap, og derfor blei biletbruken enkel og forma tradisjonell, med regelmessig rytme, enderim og fast strofemønster. Det passa best for diktarar som ønskte å agitere for ein tanke og oppfordre til politisk handling.

Sentrale forfattarar:
Grieg, Nordahl(1902-1943) Les dikt
Nilsen, Rudolf(1901-1929) Les dikt
Reiss-Andersen, Gunnar (1896-1964)
Uppdal, Kristoffer (1878-1961)
Øverland, Arnulf(1889-1968) Les dikt

Modernisme

Einar Gerhardsen ytst t.v. saman med ei rekkje av dei leiande folka i Arbeidarpartiet i 1920-åra. På biletet ser vi mellom andre Martin Tranmæl (nr. 5 frå v.) og Oscar Torp (nr. 7 frå v.) Arkivfoto NTB/SCANPIX

Men ikkje alle fann dei gamle og tradisjonelle formene eigna til å uttrykkje det dei ønskte. Rolf Jacobsen (1907–1994) var oppteken av andre sider ved det moderne livet og fann ikkje det tradisjonelle formspråket tilstrekkeleg. Han ønskte å uttrykkje noko anna enn Øverland, Nilsen og Grieg, og han formulerte seg derfor også annleis. Diktet «Fanfare», frå samlinga Jord og jern (1933), er eit modernistisk dikt:

Har du sett heisekranene løfte de snadrende jernnebb?
Har du hørt sleggenes muntre sang på de svaiende bjelker?

Har du sett stålskjelettene folde sig ut på himlen
som røde kniplinger i solskinn?
Har du hørt lufthamrenes trommeild mot naglen fra skinner, hus, skibenes høie jernsider?

– Da har du sett krigens knitrende fane i luften!
– Da har du hørt maskingeværene sprøite sitt stål mot fiendens hjerte!

Her er spørsmål og svar. Svara er forma som utrop, men ikkje som appellar, slik som hos kampdiktarane. Her blir det ropt ut observasjonar som fører til urovekkjande konklusjonar. Både tema, ordval og form i diktet representerer noko nytt.

Sentrale forfattarar:
Boyson, Emil (1897-1979)
Gill, Claes (1910-1973) Les dikt .
Jacobsen, Rolf (1907-1994) Les dikt.
Uppdal, Kristoffer(1878-1961)

Oppsummeringsoppgåver
1 Kva er sentrallyrikk?
2 Nemn tre sentrallyrikarar og kva som er typisk for diktinga deira.
3 Kva er kamplyrikk?
4 Gi eksempel på kampdikt og kampdiktarar, og på kva desse forfattarane kjempa for i dikta sine.
5 Kva er typisk for forma i eit kampdikt, og kvifor er det slik?
6 Kva kjenneteiknar modernistisk lyrikk?
7 Gi eksempel på modernistiske dikt, og peik på kva som er typisk modernistisk i desse dikta

Sentrale forfattarar:
Aukrust, Olav (1883-1929) Les dikt
Bjerke, André(1918-1985)
Bjørneboe, Jens(1920-1976) Les dikt
Boyson, Emil (1897-1979)
Bull, Olaf(1883-1933) Les dikt
Gill, Claes (1910-1973) Les dikt .
Grieg, Nordahl(1902-1943) Les dikt
Hagerup, Inger(1905-1985) Les dikt"
Jacobsen, Rolf (1907-1994) Les dikt.
Jonsson, Tor(1916-1951) Les dikt
Nilsen, Rudolf(1901-1929) Les dikt
Prøysen, Alf(1914-1970) Les dikt
Reiss-Andersen, Gunnar (1896-1964)
Sande, Jakob (1906-1967) Les dikt
Sivle, Per (1857-1904) Les dikt
Takvam, Marie(1926-) Les dikt
Uppdal, Kristoffer (1878-1961)
Vaa, Aslaug(1889-1965) Les dikt
Vesaas, Halldis Moren(1907-1995) Les dikt
Wildenvey, Herman(1886-1959) Les dikt
Ørjasæter, Tore (1886-1968)
Øverland, Arnulf(1889-1968) Les dikt

Dikt i bunden form

Sentrale forfattarar:
Bjerke, André(1918-1985)
Bjørneboe, Jens(1920-1976) Les dikt
Hagerup, Inger(1905-1985) Les dikt"
Jonsson, Tor(1916-1951) Les dikt
Prøysen, Alf(1914-1970) Les dikt
Sande, Jakob (1906-1967) Les dikt
Takvam, Marie(1926-) Les dikt
Vesaas, Halldis Moren(1907-1995) Les dikt
Øverland, Arnulf(1889-1968) Les dikt

Surrealisme
Surrealisme: fr. «overrøyndom» Omkring 1930 set modernismen sitt merke på litteraturen i sterk grad. Både i Frankrike, Tyskland og England hadde det vakse fram ein modernistisk lyrikk. Hos surrealistane fann vi element frå røyndom og draum blanda saman i eit språk som braut med alle tradisjonelle måtar ¨å skrive dikt på.
Kolon Studiebok for VK 1 og VK 2