Lyrikken i 1980- og 90-åra er prega av stort mangfald. Ein ny generasjon diktarar tek over, og mange av dei er opptekne av kroppen og av kroppslege eller sanselege erfaringar.

«L'aube a cayenne» av René Magritte. © René Magritte / BONO 2002

Nokre av dei er ordrike og nærmast ekstatiske, mens andre held seg til ein knapp og formbevisst, nærmast minimalistisk stil. Mange skriv tradisjonelt modernistisk, men stilblanding er også vanleg. Det er ei vanleg oppfatning at lyrikken i 1980-åra er innovervend og nokså komplisert, mens diktinga i 1990-åra er meir direkte, med større vilje til å kommunisere og til å ta stilling til det som skjer rundt i verda.

Surrealisme
Mange av lyrikarane som debuterte i 1970-åra, men slo igjennom i 1980-åra, var påverka av surrealismen. Mest tydeleg er denne påverknaden hos Kjell Erik Vindtorn (som etter 2000 berre kallar seg Triztan). Han skriv ordrike, assosierande dikt, som kan minne om tankespel, styrt av det underbevisste, for eksempel i diktet «Masker i luftspeil»:

ELSKEDE .. DIN EXPRESSHUNGER KAN FORTÆRE SEL OG BORDLAMPER kjendiskropper og refuserte jazzmusikere sluke tuba og banan og vill mat fra hofteskåla OM DU HADDE VÆRT BLEKKHUS VILLE DU DYPPET HVERT SEKUND OG FÅTT BOBLELATTEREN til å stige opp gjennom håret ..

Punklyrikk
Rundt 1980 framstod det eit lite knippe med lyrikarar som fekk merkelappen punkpoetar knytt til seg. Ein av dei fremste representantane for denne retninga var Gene Dalby, som debuterte i 1979 med samlinga Linedanser på piggtråd. Dalby skriv stort sett knappe tekstar med motiv frå drabant- og storbylivet. Han kan skrive rockelyrikkaktig, som i diktet «Baby», frå debutsamlinga:

Baby er kjørt ned
Igjen
Der hun ligger i
Søpla i regnet

Har ikke råd til mat
Har ikke råd til stoff
Har så vidt råd til å leve

Men han eksperimenterer også med haikudikt. Her frå samlinga NEON/FURU (1983):

Pusheren drar fra
Drabantby til drabantby.
Heroinvinter

Modernisme
Tor Ulven (sjå side 146) skriv mollstemde og formsikre, modernistiske dikt. Dei har ofte steinar, knoklar, fossil, lauv, småkryp og liknande konkrete eller minimale gjenstandar som sentralt motiv. Likevel handlar dikta i all hovudsak om livet og døden. Dikta minner oss om at vi som menneske er forgjengelege, og at vi kjem frå ingenting og blir til ingenting. Den tematiske krinsinga omkring døden, det forgjengelege og tomleiken er eit barokt trekk, men språkleg er det lite som minner om barokken – her er det ikkje rom for utbroderingar av noko slag:

Livet er avlyst.

La oss sove videre
til neste
eon.

Snart blir solen
en supernova,
samme faen.

Brit Bildøen er ein av mange tradisjonelle modernistane i denne perioden. Som Ulven kan også ho skrive om små og uvesentlege ting for å seie noko om livet og menneska, særleg i samlinga På visse tider av døgnet (1994). Men mens Ulven er depressiv og dyster, kan Bildøen vere humoristisk og kanskje aldri så lite moralsk, som her i diktet «Vi adopterer snigelen»:

vi adopterer snigelen
gjer han til vår

talsmann

skjuler alle slimspor
avsløringane
om ein altfor utglidande
livsførsel

Postmodernisme

Kjartan Slettemark

Midt i 1980-åra dukka det opp eit nytt omgrep i kulturdebatten: postmodernisme. Omgrepet oppstod innanfor arkitektur og biletkunst, der det blei brukt som nemning for ei form for stilblanding. Sidan spreidde det seg til alle kunstartar, og etter kvart er det også brukt som namn på heile perioden (slutten av 1900-talet). Postmodernismen avskriv alle modellar som forklarer store samanhengar og heilskapar. Dei store forteljingane (ideologiane) blir erklærte for døde og erstatta av mange, små og like gyldige forteljingar eller forklaringsmodellar.

For postmodernistane gjeld det å leve med i fluksen (notidsstraumen). Vi skal ikkje gråte over at verda er uoversiktleg, men nyte den fridommen det gir. Vi skal iscenesetje oss sjølve og ha eit leikande og ope forhold til livet og omgivnadene. Vi skal ikkje kjempe oss fri, men erklære oss som fri og opptre som frie menneske. Vi skal flytte grenser og leve ut vår eigen individualitet. Eit resultat av denne tankegangen er den såkalla «homo decorans» – det dekorerte mennesket, som uttrykkjer eigenart og gruppetilhørsel ved hjelp av mellom anna motar, piercing og tatovering.

Flimmersamfunnet er røyndommen til postmodernistane. Det skiftande og oppstykka «språket» i dei nye media, i reklamen og popvideoen, blir eit ideal også for sjangrane i eldre medium, for eksempel boka. Ein blandar stilelement, stel litt her og litt der og set elementa saman på nye måtar. Alt er lov. Mens tidlegare periodar har hatt sin eigen stil, blandar postmodernismen fritt. Alle stilar er plasserte i ei verktøykasse som det kan plukkast fritt frå. Og uttrykket, leiken med språk, fargar og former, blir minst like viktig som sjølve innhaldet.

Kunst, dekor, kropp, erotikk, mord, vald, bestialitet og det uforklarlege er tema som ofte blir behandla i litteraturen i denne perioden, mens naivisme, ironi og parodi er verkemiddel som gjerne blir tekne i bruk. Men ingen tema er ekskluderte, og for mange kan det verke som eit poeng å vere politisk ukorrekt: Like gjerne som å skrive om det urbane livet rundt tusenårsskiftet kan ein gå tilbake i historia eller skrive tradisjonelt om eit så godt og gammalt tema som familien. Og like gjerne som å skrive om kroppsfikserte livsnytarar som vandrar frå kafé til kafé, kan ein la dei litterære figurane opptre i eit mytisk, fantastisk landskap, der religiøse og irrasjonelle element blandar seg og gjer verda uoversiktleg og ikkje minst farleg.

Sentrale forfattarar:
Berg, Øyvind (1959-)
Besigye, Bertrand (1972-)
Bildøen, Brit (1962-)
Dahle, Gro (1962-)
Dalby, Gene (1957-)
Grøndahl, Cathrine (1969-)
Hansen, Inger Elisabeth (1959-)
Hødnebø Tone(1962-)
Ulven, Tor (1953-1995)
Vindtorn, Triztan (1942-)

Oppsummeringsoppgåver
1. Kva slags livshaldning finn vi i postmodernismen?
2. Kva er dei mest karakteristiske kjenneteikna på postmodernismen?
3. Kva slags tema er postmodernistane mest opptekne av?

Fem kjappe, test deg sjølv!
Ta testen «Poetisk tippekupong» og bli lyrikkmeister!