BOK PÅ NETTET: Følg med i romjula og nyttårsuka!
Foto: DET NORSKE SAMLAGET

Romjuls- og nyttårsboka

Den første uka i det nye året får du nye kapitler av «Krinsereglane» på db.no/litteratur. Som hovedregel ligger fem dagers kapitler ute samtidig, i tilfelle du ikke er på nettet på noen dager.

Dei to kistene var draperte i målnetting. Soknepresten tala både i preika og i fleire halar om at det er fyrtårna mellom oss som døyr unge. Så retta han litt på seg sjølv og sa det med ung berre gjaldt for Ola Korthus, naturleg­vis. Men at Gamle Lensmannen òg var ung i hjartet.

Dei var i mål, begge to, no, sa han, og tok ein pause før han i lêrkuleiveren la til: som to kanonkuler!

Og det blei i det heile aldri den vidgjetne talen av det. Ryktet sa at Soknepresten hadde sete oppe dag og natt heime på prestegarden dei siste dagane. At han ikkje hadde tenkt på anna enn denne talen. At denne talen på mange vis skulle toppe sokneprestkarrieren hans, og at orda han valde seg, skulle gi gjenlyd ikkje berre mellom fjella i Årdal, men langt utover Ryfylke. Inst inne ønskte Soknepresten at orda hans fann vegen heilt til England, meinte mange, at når dei pausa seg i lêrkulekampane der borte, så skulle det falle naturleg å sitere Soknepresten i Årdal, at når det trongst, ville dei ty til orda han hadde ytra i det som for dei innvigde var den tyngste stunda til no for ei ny rørsle. At Soknepresten frå Ryfylke ville bli til ein del av folkloren som naturleg nok ville utvikle seg over åra og danne det nødvendige mytiske nettet rundt rørsla. At han med denne talen kunne bane seg veg til dei store finalane der vestpå, og kanskje få dele ut ein pokal eller noko til det vinnande laget. Skjønt dette var drau­mar som sjølv Soknepresten fekk samvitskvalar av å tenkje for mykje på. For det var vanlegvis ikkje han som stod for premieutdelinga, det styrte Gud sjølv med og berre han, hadde Soknepresten forsikra tilhøyrarane om ein kveld nede på kaien då det blei reist spørsmål kring denne talen han arbeidde på i ein av krinsane.

– Så nei, nei, nei, hadde han sagt. Slettes ikkje. Ein tenkjer seg då ikkje dette i slike banar. Tenkje seg til, slet­tes ikkje, og alt det ein sokneprest må leggje inn av bremsarar og omvegar når noko er i ferd med å gå varmt. Slettes ikkje, ikkje han, nei, har du høyrt på såvore, nei, jøss! Nei, ikkje jøss, men jog, nei, nei, salikatten for eit rot, det var som svarte fa…, og bortover den hekkans vassflata halvvegs mot Svadbergsida av fjorden før han for alvor begynte å søkke, for så utpå det kom Soknepres­ten med ordbruken sin at Daniel av alle måtte trå til og få ein slutt på det.

– Slettes ikkje, sa Daniel og såg farleg ut der han stod ved sida av Soknepresten, slettes ikkje.

Og så fekk Soknepresten sleppe heim til taletenkinga si, mens krinsane kunne debattere om Soknepresten eigentleg meinte det han sa, eller om det han sa, var det motsette av det han meinte, om han sa det han sa, fordi han hadde sove om lag like lite som eg pla sove, og var det då løye at han tedde seg som han gjorde? Og kva om det eigentleg var Soknepresten som delte ut premiar, og ikkje han der oppe? Kva skulle ein med han der oppe då? Og forresten, mens dei var inne på det, korleis gjekk det med galningen frå Bønarflått, han som ikkje sov? Og før me gløymer det, det ordet Soknepresten begynte på, men ikkje fekk avslutta, det som begynte med bokstavane f og a, kunne det bli til noko anna enn det alle meinte det var i ferd med å bli til akkurat då Daniel braut han av? Kunne det ha vore fallskjerm han prøvde å seie?

Talen blei ferdig, men han slo aldri heilt an. Det var vanskeleg å skjøne at det var Gamle Lensmannen og Ola Korthus det dreia seg om, sa dei som meinte å ha greie på det. Svært vanskeleg! Og aldri blei det skikkeleg høgtid over minnet deira heller. Kistene var vonde å bere ut med all nettingen lausleg festa kring seg, og når dei skulle firast ned i jorda, hengde nettingen på kista til Gamle Lensmannen seg fast i fars dressjakke og drog han med seg ned.

Sjølv stod eg akkurat då og tenkte på korleis det hadde gått til at nettingen no var surra, eller drapert, som dei sa, kring kistene. Det fanst berre to måtar å gjere det på, hadde eg tenkt ut. Og eg vona dei hadde nytta den eg meinte var vanskelegast av dei to måtane. Den som gjekk ut på å løfte kista opp for så å dra eller kveile nettingen rundt, mens dei som heldt henne, allfort skifta handtak for å sleppe nettingen til. Men noko sa meg at det ikkje var tilfellet. Og småsteinane som enno sat i det kvite tre­verket både her og der, tydde på det same. Dei hadde gjort det på den andre måten!

Det såg ikkje fint ut, sa dei seinare om augneblinken då Daniel sette høgre foten ned på kistelokket til Gamle Lensmannen for å gi far ei nødvendig hand. Finare blei det ikkje då Rainert måtte gjere det same, fordi far var blitt så tung at oppdrifta i ei hand ikkje var nok til å dra han ut av grava til Gamle Lensmannen. Det låg sterk biletbruk i dette, sa mange og hinta om det eine og det andre. Det var i grunnen sjeldan ein såg så sterk bilet­bruk her bygda, la dei til, og rista på hovudet og la til at det nok hadde noko med nylyset å gjere. Alt blei så syn­leg no for tida.

Etter minnestunda på lensmannsgarden dunka Diplo­maten hardt i golvet med stokken sin. Den med det for­gylte handtaket.

– Kort melding frå tribunalet følgjer: Høyringane er no avslutta utan sikker konklusjon. Det er vanskeleg å seie om det var Gamle Lensmannen eller ein av dei mekaniske slåmaskinane i høyløa på Bekkjarhaugen som øydela eld­hustaket oppe i Korthusbakkane. Etter det vitna seier, var lyden skarp og tørr, som når ein brekker ein tørr pinne. Eksperten utante har forklart at ein slik lyd kan oppstå når tettbygd masse i stor fart treffer helletak og går gjennom dette. Dette kan tale for at det var Gamle Lens­mannen som kom ned gjennom eldhustaket. Men storlei­ken på hòlet peika meir i retning av slåmaskinen. Side om side låg dei iallfall der inne. Det som er heilt sikkert, er at det var Gamle Lensmannen som blei funnen i det som var att av sildestampen til korthusane. Om det heilt bestemt var han som hadde smadra stampen og med det øydelagt middagsmat for ein heil vinter, kan tribunalet derimot ikkje seie sikkert. Ting peikar i den retninga, og ting pei­kar andre vegar, sa Diplomaten. Ein annan fullt ut truver­dig tese er at Gamle Lensmannen, omtumla etter eksplo­sjonen og nær døyande av skadane, hadde vimla seg inn i eldhuset og gått på trynet, som dei sa, i restane av saltla­ken. Enda sine dagar i middagen, så å seie. Slåmaskinen hadde iallfall landa på ein satsdunk og reint teoretisk øydelagt eit ukjent tal fyllekuler. Men sidan sjølve brenne­apparatet ikkje fanst lenger, var det ikkje så nøye med sat-sen heller. Til det kom at slik verksemd i det heile ikkje skulle førekome. Tribunalet er samd med korthusane om at eventuelle krav på erstatning for satsen må fråfallast. Verre er det med sildestampen. Den er ikkje lett å erstatte. Iallfall ikkje på ein slik måte at det kjem til nytte for mat­behovet denne vinteren. På sikt vil tribunalet kunne tilgo­desjå korthusane med Gamle Lensmannens lakserett i Storånå. Dette tilbodet har korthusane alt takka ja til. Resten av lensmannsgarden tek tribunalet sjølv hevd på. Iallfall i overskodeleg framtid. Og når det gjeld fallrettane i Bønarånå vil dei med tida tilfalle Himagardane. Dei var dei første som gjorde krav på dei. Og då får dei dei. Men ikkje før etter karantenetida på to år. Og med det skulle både Gamle Lensmannen og etterlatenskapane hans vere godt og vel ute av soga. Buet er oppgjort til beste for alle. Amen. Ola Korthus hadde kome ned i ein stor apal like ved høyløa. Han fanst ikkje lenger i ein heil del då dei fann han. Og her pausa Diplomaten seg litt før han la til at hovudet til Ola ikkje var lokalisert, men det hang som sagt ikkje lenger på kroppen hans, slik det jo stort sett hadde gjort før eksplosjonen. Leitinga var innstilt. Og så kunngjorde han at sidan tribunalet og komiteen no be­stod av dei same medlemmene, ville dei to instansane slå seg saman og kalle seg tribunalet. Sidan komiteen jo var ferdig med Steingard for fred-arbeidet og no trong andre oppgåver, og sidan tribunalet var ferdig med eksplosjonen i Korthusbakkane, blei det no arbeidd med tildeling av nye vegkart. Kva desse kom til å ta føre seg, ville Diplo­maten gjere oss merksame på seinare. Det viktige var, sa han, at no hadde det internasjonale samfunnet etablert ein fast kanal inn hit, ein kanal som kunne drenere over­trykk. Og det kunne jo kome godt med. Til dømes når trodlatysdalane kom til dals med den nye vegen sin. For ikkje å gløyme den grove traktoren. Diplomaten bad i ein uoffisiell hale til sjølve saksopplesinga om at bygda måtte leggje saka bak seg, samle seg kring eit rettvist oppgjer om Golandhaugen, og ikkje ty til spekulasjonar av noko slag. Ein eksplosjon er ein eksplosjon, avslutta han. Sjølv her i Ryfylke.

Og det var det.

I krinsane utanfor lensmannsgarden gjekk det snart opp for folk kor mykje skade ein tettbygd lensmann kunne gjere på eit eldhustak, og ikkje minst ein sildestamp, berre han fekk fart nok. Folk blei brått klar over kva slags fare Gamle Lensmannen hadde utgjort i alle desse åra. Kor farlege slike gamle lensmenn er når masse, fart og eit kvast sikte blir sett i system. Og dei skjøna samstundes kvifor Diplomaten bad folk om å gå over til desse stripe­dressane han sjølv hadde begynt med. Det gjaldt å dra tyngda ut i begge retningar, sa Daniel i sin krins, så ein ikkje blir gåande kring som ei vandrande bombe.

Og som sagt, fint var det ikkje. Men far kom seg på føtene etter gravferda og blei med oss attende til Bønar­flått. Heime kring aurebordet tok Daniel ordet. Til han å vere var tonen entusiastisk, nærast litt kjensleladd. Han sa me måtte love kvarandre å ferdigstille L.I.L.

Koste kva det koste vil, fred over minnet og alt det der. Det vil vere den eine og rette måten å heidre to ny­brotsmenn på, la han til. Og for første gong såg eg noko som likna eit godkjennande glimt i auga til Rainert. Rai­nert som trass alt var ansvarleg for den nye grasmatta. Rainert som no sat der og såg opp til bror sin på tvers av interessekonflikten, tenkte eg. Rainert bryr seg ikkje om lêrkulespelinga i det heile, og likevel ser han for første gong oppglødd ut når Daniel snakkar om L.I.L. Daniel merka seg dette og blei allfort meir oppstemd. Det dreiv eit lettare luftdrag over aurebordet vårt. Eg tenkte på mor: For det var noko uventa fint, lett og lyst, dette som no rørte ved oss, ein etter ein. Som ei mild, men uende­leg kraftig hand tok kontroll med oss og løfta oss opp or aurevemmer og innvolar. Det er framtida som rører ved oss, tenkte eg. Og Rainert spurde endeleg om det Daniel hadde venta på.

– Hadde Daniel rekna på andre ting denne grovtrak­toren frå Trodlatysdal kunne brukast til? Ja, etter at Lens­mannsmoen er blitt internasjonal arena, la han til. Hadde Daniel funne eit formelverk som kunne støtte opp om andre bruksområde for traktoren? Og i så fall, hadde han alt snakka med trodlatysdalane om dette?

Og jo, det hadde Daniel. Denne grove traktoren dei hadde funne opp der inne, kunne flytte heile bygda, om dei ville. Med eit slikt verktøy kunne ein grave seg ned til grunnmekanikken i bygda og fjerne varmgongen. Ja, fjerne grunnmekanikken sjølv, om ein ville. Og ein liten haug som Golandhaugen kunne jamnast med jorda på null komma niks, som dei sa det sjølv der inne. Men altså først L.I.L. Det er det som er framtida vår, sa Daniel.

[om snø endå ein gong]

Det er slik det er i himmelen. Kvitt og kvitt. Og stilt. Så stilt at ikkje noko vågar å lage lyd. Så stilt at pusten ikkje pustar lenger. For det er jo ein føresetnad for å kome hit. Og altomfattande. Sjølv mørke alpinarar med trefingra panne slepp dei inn. Men kvifor er eg her? Og kvifor går brystkassa mi opp og ned i pusteliknande rørsler når pus-ting ikkje er lov?

Det har begynt å snøe. Eg veit ikkje kor lenge det har halde på, men konturane nedover bygda er runde og fine. Det har snøa ganske lenge, tenkjer eg, verda er alt ufarleggjord. Og heilt kvit. Og stille. Og har dei alt vore her med den grove traktoren? Trodlatysdalane?

Eg kjenner meg lett og rar og ny i kroppen. Lett i hovudet. Og kald i panna. Panna er kald. Ho har aldri vore kald på denne måten før. Lys og lett kjenner eg meg. Men eg er framleis alpinar. Panna er like låg som ho alltid har vore. Eg har sove i eitt langt strekk frå eg sovna. Eg hugsar ikkje korleis eg sovna, og sidan har eg berre sove. Eg har forsove meg. Og enno har ikkje konsekvensane av forsovinga slått ut i den nye kroppen min. Men dei gjer det kvar augneblink. Eg skulle ikkje ha sove i natt. Eg søv aldri. Eg skulle ha merka meg når rutebåtane fyrte opp dei store maskinane sine for å starte ein ny og lang arbeidsdag. Eg hadde tenkt ut denne morgonen i minste detalj. Skulle stå der på kaien, like i utkanten av mor­gonkrinsane, og kikke. Skulle berre få med meg éin ting. Éin mann. I staden står eg her ved soveromsglaset og tenkjer på Løland. På kunsten. Og ute snøar det som om det alltid har snøa. Frå utgammal tid. Det er kaldt, og snøflaka tek seg god tid. Vimar att og fram. Leikar og vil ikkje lande. Og eg tenkjer at snø kan samanliknast med silke. Og der ute er det silke som no blir trekt over bøen vår og moane nedover mot Melsosen. Lag på lag av lyd­laus silke som berre er og er og er. Slik snø er. Lydlaus. Og ei stund lurer eg på om snøen som kjem no, kan vere i slekt med Lølands mose. Mosen er òg lydlaus. Snø og mose veks like lydlaust. Og alt under dei forsvinn. Jo, mose og snø er i slekt. Både mose og snø er kunst. Og kjølvatn kan òg vere kunst. Når søyla er streka opp ut-over fjorden og dei omkringliggjande omstenda er som i dag. Då tilhøyrer kjølvatnet kunsten sine einemerke. Då blir ei kjølvassøyle utover fjorden berre ei forlenging av fotefara ein har følgt på land. Tett på, for ikkje å miste dei under snøen. For sjølv om både kjølvatnet og fara i snøen til sist forsvinn i seg sjølv, viskar dei seg ut på ulike måtar. Snøen pøser på med meir og meir snø. Mens kjølvass­søyla veks i breidda og blir så tjukk og feit til slutt at kon­trasten forsvinn. Det er uråd å seie kva for ein av båtane som løyste først frå kai i dag. Umuleg å seie om den søre eller den nordre kjølvassøyla stammar frå M/S Årdals­fjord. Dei to er om lag like vide, like breie. Og det er alt eg har å gå etter. Det er det som er igjen av trådane eg samla saman i går. Ikkje alt, naturlegvis. Mange av dei var ikkje så spesielle som eg hadde rekna med. Denne med amerikanaren, derimot, gledde eg meg over. For den var på ein eller annan måte voven inn med dei gamle meka­niske slåmaskinane og no omsmelta til den grove trakto­ren i Trodlatysdal.

Tankane mine finn vegen tilbake til den Aftenblad­artikkelen. Den om årdølen som likte lite at bygda var landfast med resten av verda mens fjorden låg frosen. Om redsla for rotløysa som følgde med dette at ein berre kunne ta seg ut i verda på eigne føter. Det er ein frosen fjord eg hadde ønskt meg no. Ein fjord som tillét meg å følgje tråden tett i nysnøspora vestover. I det minste hadde eg ønskt meg å stå der på kaien i dag tidleg. For kjølvatnet sa meg ingenting. Ikkje anna enn at båtane hadde gått. Og denne snøen ute. Endelaus og dunlett denne morgonen. Men som sagt, panna var kald og febe­ren vekke. Trykket på innsida av meg kjendest ut som det hadde utlikna seg med lufta rundt meg. Og det utan bruk av syl eller kvasse handøvle. Og det var då noko. Då fekk ein heller tole at nokre trådar forsvann.

[Johnson’s Deli, Chicago, november 1941]

Når J.J. kjem, er det to, kanskje tre ting eg vil spørje han om. For ein utanforståande er ikkje spørsmåla mine for­nuftige. Reine bagatellar er dei for alle andre enn meg. På den andre sida er dei fornuftige. Det kjem an på korleis ein ser det. Det kjem an på kor mykje farge og smak og lukt ein har gitt frå seg. Kor mykje av seg sjølv ein har lagt att i kaffivatnet. Kor mykje ein fann det verdt å leg­gje att. Det er på dette området J.J. og eg kan vere på kol­lisjonskurs. Men det veit ein heller ikkje sikkert før ein har spurt. Og det er nettopp det eg skal. Eg vil finne ut om J.J. gav farge til kaffivatnet i det heile. Eller berre slukte han det? Lét det renne tvers gjennom seg. Halte til seg det som måtte finnast i det av næring og rus, og gav ingenting tilbake. Ikkje eingong ein halvslarven og svak avfarge. Han vil seie at han stilte seg til rådvelde. La det renne, det som kan renne gjennom meg, sa han. Og visst er det lønsamt. Men kanskje er det til sist det einaste J.J har fått ut av livet. At det berre renn gjennom han.

For ei veke sidan høyrde eg programmet Moments with Geniuses på radiostasjonen WBBM. Ein litterat samtala med ein matematikar. Litteraten sa at på eitt punkt i skrivinga tek teksten sjølv kontrollen. Teksten held sjølv på alle løyndommane og alle svara. Teksten veit sjølv kor han vil. Forfattaren blir eit medium, sa han, som orda strøymer gjennom på veg mot papiret. Men slik er det nok ikkje for matematikarar, stadfesta han for seg sjølv og la til: Tala strøymer ikkje gjennom ein, gjer dei vel?

– Nei. Ein matematikar tek ansvaret både for formel­utleiinga og for tala han set inn i formelverket. Matema­tikk er for alvorleg til å bli overlaten til amatørar. Og så spurde matematikaren forfattaren om det ikkje er rein ansvarsløyse, dette med å hevde at ein tekst strøymer gjennom ein og ut på papiret. Stiller ikkje dette skrivaren i eit underleg lys? Skriv ikkje forfattaren då frå seg ansva­ret for innhaldet? Og han kan iallfall ikkje ta æra for tek­sten.

– Nei, svarte litteraten, til alt det første. Og jo til dette med æra. Visst hadde han rett på æra. Skriving er jo kunst. Mens matematikk er … Ja, kva er matematikk, eigentleg? Ei naturlov, er det ikkje?

– Ja, då skjønar eg, sa matematikaren. Det er derfor ein skrivar står fritt og er heva over alt det trivielle, over formverk og ansvar. Og så vidare og vidare, inn eitt øyra og ut det andre.

Etter kvart laga det seg mest til ei ugreie mellom dei, og radioverten måtte fleire gongar roe gemytta. Forfatta­ren hadde eit kall, sa han. Ei tung bør han bar. Som han måtte halde seg tru mot. Han leid. Men slik var no ein gong lagnaden hans.

Men sjølv er eg einig med matematikaren. Det er hoen så feigt å ikkje stå til ansvar for skriveria sine. Gøyme seg bak kunsten. Bak mosen, med vilje. Men likevel ta æra. Skitpreik. Men likevel. Gjeld det for tekst, så gjeld det for forteljingar. Og kan litteraten pårope seg det, så kan eg òg det, her eg går i dialog med mi eiga forteljing. Men om eg berre slutta å fortelje til dømes akkurat her, kva gjer for­teljinga, eller teksten, om du vil, då? He – he. Ingenting. Forteljinga gjer ingenting. Ho er makteslaus utan meg. Og derfor stoppar eg her. Før J.J. kjem inn på Johnson’s Deli. Og herifrå snakkar berre tilhøyraren. Som ved ein slump er meg, her eg sit og tenkjer attende. Herifrå er det berre tilhøyraren som kan dra nok ut av forteljinga til å gi henne ein annan slutt. Ikkje forteljinga sjølv. Ho har berre bore alt med seg opp til eg sjølv stoppa henne, drog ut kontakten, sende henne på dør. Det er først når eg sit her og høyrer meg sjølv, det demrar for meg. Eg veit kven Gamle Høylaen er, og kor han kom frå. Det er opplagt at

J.J. Rodale på eit tidspunkt gifte seg inn i familien Rodale, slik Jone Johne Johannes Vollen ein gong gjorde det. Like klart at årdølen etter å ha sett dei mekaniske slåmaskinane demonstrerte på ei kyrkhusekre, ikkje ville ha maskinane som var dregne til bygdars i hopetal, og at det følgde ugreie med denne avvisinga av mekanikken. Det eg er usikker på, er kvifor J.J. kom til Årdal den dagen i 1924. Hadde han nokon gong til mål å setje farge på kaffivatnet, eller var han berre kalla til Årdal for å skrive historia vår, som han sjølv formulerte det, for oss, på våre vegner, så å seie, la historia vår strøyme gjennom seg? Eller var han der av andre grunnar, iallfall i starten? Sidan eg aldri sov, ikkje før natta til den dagen han reiste, fekk eg med meg det meste som gjekk føre seg nattestid. Fleire gonger når eg var ute på bøen i ulike ærend, såg eg desse karakteristiske lause kleda kome gåande oppover eller nedover vegen bortanfor oss. Ein kveld følgde eg etter. Han gjekk inn til Gamle Høylaen. Tre–fire timar seinare kom han ut. Ikkje fullt så laus i gangen lenger. Ein større del av vegen brukte han òg, avhaldslagsleiaren!

Det triste er at ein kan leve så lenge på ei muleg feil­slutning. Kor mange val har ein i løpet av denne tida teke fordi ein hadde ei slik oppfatning? Til dømes Chicago. Av alle byar og stader valde eg meg Chicago. Med opne auge, kan ein seie. Men basert på ei enkel oppfatning av hendingane rundt meg dei to åra midt på tjuetalet. Kven er det i grunnen som får ein til å skjøne kven ein sjølv er? Og korleis går det til? Går det til slik at ein blir stilt fram­for eit tribunal? Og svara ein gir då, avslører kor langt ein er villig til å gå, kor mykje ein er villig til å stille seg til disposisjon for. Kor mykje ein lèt renne gjennom seg utan å gjere det minste teikn til motstand, utan å gi frå seg farge. Og la karakteren få utvikle seg gjennom dette. Så går ein seinare ut i verda og tek med seg dette biletet av seg sjølv og sine eigne. Og ein skjønar ikkje før seinare at det kan vere bygd opp på ei tilfeldig hending. Eller ein serie slumpehendingar. Men det er òg slik at eitt einskilt slumpetreff ber med seg kraft nok til å endre på dette biletet. I alle andre samanhengar ein bagatell. I denne samanhengen heilt nødvendig for å skjøne både tida eg har levd i, og måten eg sjølv tolka henne på. Det er det eg slit med å finne eit tydeleg svar på i forteljinga før eg stoppa henne. Kom J.J. Rodale med den nye tida? Eller kom han med den gamle? Og grunnen til at eg framleis blir sitjande her og vente på J.J.: M/S Årdalsfjord eller M/S Eira, kven av dei blei det? Då J.J. reiste frå bygda, kva for ein av båtane valde han? For me veit jo alle kva for ein av dei han kom til bygdars med.

TAKK

Takk til farfar, Edvard Austigard, som har gitt meg inn­syn i både det språklege og det sosiale landskapet på tjue­talet. Og Trygve Brandal som eg har lånt amerikaår­dølens utsegner om den nye Årdalskyrkja frå (s. 94, 98– 99). Dette er henta frå bygdesoga hans, Hjelmeland.

TILLEGG

Innleiing

Ryfylke viste seg slik Ryfylke skal vere den 10. november 2005. Det skal regne på denne tida. Tett. Så tett at ein trekkjer seg innandørs for å bli der resten av vinteren. Innandørs for å roe ned og tenkje. For å finne fram til dei viktige spørsmåla. Eller berre for å krinse. Stovekrinse mens kvilepulsen dett som eit blylodd. Sleppe tanken på korleis ein skal kome ut på den gjennomblaute ekra med John Deere-traktoren (kanskje er det berre den gamle Massey Ferguson som ber i år også). Sleppe tanken på tvillingsauen som ikkje kom heim i år heller. På neste møte i WHO. Eller på kva tid Stavanger skal få områdd seg til å bli landfast med Ryfylke. Alt dette slepper taket når samregnet slepp til – og stovekrinsinga kjem i gang. Alt dette vik plassen for viktige spørsmål. Spørsmål om kvinner i litteraturen til dømes. For bedehuset på Fister var stappfullt denne kvelden. Av folk som hadde vinna bak seg og fleire timar med stovekrinsing i kroppen. Kvi­for finst det ingen kvinner i Krinsereglane? Det blei heilt stille i salen. Eg kunne svare at det gjorde det. Det finst fleire kvinner i Krinsereglane. Dei opptrer som skuggar i utkanten av dei litterære bileta boka teiknar. Dei er over-alt, berre ikkje akkurat i orda. Dei ordnar ting. Ser til at maten kjem i hus. Ungane kjem seg på skule. Dei styrer det meste. Dei held seg ute i margen. Mellom linjene. Dei er overalt – berre ikkje akkurat i teksten. Og kanskje var det slik eg svarte. Ikkje med så fine ord, naturlegvis. Så god er eg ikkje til å svare for meg frå ein talarstol på sjølvaste Fister Bedehus. Dessutan ville eg ikkje lyge. Ikkje der og då. For eigentleg hadde eg ikkje tenkt på det. Kor finst kvinna? Eit spørsmål i same kategorien som kor kom Gamle Høylaen frå.

Oslo, April 2006

Edmund Austigard

[Gamle Høylaen – forsøk på ein uautorisert biografi]

Ingen visste sikkert kor Gamle Høylaen kom frå. Han var rett og slett for gammal. Ingen kjende opphavet hans. Det blei sagt at han kom over fjellet frå Byglandsfjord. Men hestehandlarane som enno gjekk den same fjellvegen over til marknaden i Seljord hadde aldri forstått av dei fastbu­ande der austpå om dei kjende til nokon Gamal Høyland som hadde vandra ut vestover mot Ryfylke. Andre sa at Gamle Høylaen kom frå Amerika. At han hadde drive pelsjakt der borte og til og med prøvd lykka på gull – i sjølvaste Klondyke, og alt. Schmidten, som han heitte han som dreiv landhandel alt på den tida, det må ha vore ein gong seint på syttitalet, dreiv og etterfylte kaffi og suk­ker. Eit nøyaktig arbeid om ein skulle unngå å spille noko av dei dyrebare varene. Schmidten sjølv var motlaus denne tidlege februarmorgonen. Dagen før skein sola frå ein blå himmel, og nokre snakka om at dei hadde høyrt vipa skrike oppå Lensmannsmoane. Det var sjølvsagt å ta litt i. Men det var ikkje fritt for at krinsane her utanfor Schmidten hadde slått frampå om ein tidleg vår dette året. Liknande den for fem år sidan, hadde Kyrkhusen mint om. Og så hadde dei snakka seg inn på fôr og tidleg heiabeite. For kor tidleg kunne ein teoretisk jage sauer til heis? Dette spørsmålet hadde ingen enkle svar. Noko dei jo visste godt frå før der i krinsane. Og kanskje var det nettopp derfor dei føretrekte å snakke om dette framfor det dårlege torskefisket denne vinteren. Som jo alle visste kom av den uvanleg tjukke isen på fjorden. Det blei spon­sande tett under så tjukk is. Torsken måtte til havs for å puste, blei det sagt. Men i går var det sola som talde og derfor fjellbeite dei snakka om. I dag kom hemna: tjukt og tungt snøfall frå tidleg morgon. Det låg ein halvmeter utanfor landhandelen alt, og meir skulle kome. Det som plaga Schmidten var tanken på dei som kom for å handle. Kom det ikkje nokon snart og gjekk opp fara fram til døra, måtte han snart ut å rydde veg sjølv. Og det hadde han i det lengste håpa å sleppe. På den andre sida var det ikkje fritt for at han trong kundar òg. Han var ferdig med sukkeret og skulle ta fatt på saltet. Men denne hendelses tanken på kva som kom først; handlande eller snømo­king, sleppte ikkje taket. Kva kom først. Kundar eller snø­moking. Det reiv og sleit i han og førte ei uro inn i dei avmålte rørslene hans. Og det hende det som ikkje skulle hende – at han begynte å søle litt. Litt av saltet fann stadig vekk vegen utanom krukkene det skulle over på. I staden enda det på golvet. I fine, jamne straumar rann det utanom krukka. Det la seg på golvet like kvitt som snøen utanfor. Slik kunne det ikkje halde fram, tenkte Schmidt-en. Moking først for å rydde veg for kundar. Kundar først som moka veg sjølv for fleire kundar og inga Schmidta­moking. Snømoking, mokesnø, mokeskjer og snøskjer. Og endå verre blei det då han kom til å tenkje på at snøa han verkeleg inne, kom det jo heller ingen og spurde etter sukker, salt og kaffi. Og kvifor dreiv han då og slo desse varene over på krukker og kasser. Kunne dei ikkje like godt bli ståande i sekker på bakrommet. Jo, det kunne dei. Men om det no kom nokon og trødde opp far gjennom snøen. Kva då om varene stod rundpakka der bak? Han kom seg ikkje ut av det, og snart var han i rea­liteten innesnøa. For godt, for alltid. Kva hende eigentleg med han landhandlaren i Melsosen, han Schmidten eller kven det no var? Nei, han lét seg snøe ned. Ville ikkje rydde snø for eiga dør, ville dei seie. Han snøa inne, og borte blei han vinteren niogsytti. K.I.F. – Kvil i fred, og snø over minnet. Det var akkurat mens Schmidten underheldt seg med desse oppkvikkande tankane at Gamle Høylaen toga inn i bygda. Kvit i det store skjegget og hår som stod ut i kvasse istappar kring heile hovudet. Hatten som likna ein halvslarven cowboyhatt hang bak på sekken. Han såg ut som eit uhyre og hadde etter krin­sane på den tida skremt det litle livet som var igjen i Schmidten meir enn langt nok ut av han. For Schmidten, som alt var ved enden av si største livskrise, representerte Gamle Høylaen sjølvaste endestasjonen. Rett nok heldt nykomaren liv i landhandlaren, men Schmidten kom aldri meir til å snakke. Han hadde selt sitt siste pund suk­ker og overlét ved hjelp av Gamle Lensmannens styrande hand landhandleriet til neste generasjon.

Om det verkeleg var på denne måten Gamle Høylaen først kom hit til bygda, visste ingen. Men det var slettes ikkje noka dårleg forteljing. Det som iallfall kunne seiast om Gamle Høylaen, var at han var ulik alle andre i Årdal. Gamle Høylaen kunne rett nok vere vanskeleg å få i tale. Men minne, det hadde han. Han hugsa tilbake som ingen andre. Endå han ikkje kom herfrå. Og gudane måtte vite kor han hadde plukka det opp. Eller om det hang på greip. Det var iallfall slike ting som dette Gamle Høylaen fortalde når han stakk innom oss. Seinare. Når han gjekk med ei flaske fersk mjølk i sek­ken og nokre røvarhistorier lettare var det som om Gamle Høylaen flaut bortover vegen oppå dei to–tre tommane med nysnø. I den tidlege skumringa forsvann han seint inn i vinteren. Snart såg eg berre hatten hans over steingarden vår mot bygdevegen. Ein hatt som flaut i veg på dunlette snøkrystallar. Sat ein då og var arkeolog eller noko liknande i den verda som fanst der ute, tenkte eg at neste morgon måtte vere ein framifrå dag å besøkje oss her inne igjen. For tenk om snøen som fall i fjor. Og året før. Og den før der att – og til og med den året før det – ikkje smelta. Tenk om all snø blei liggjande når han først var fallen. Tenk om kvar einaste snøbye låg lagra i sitt eige lag, på lag. Då kunne dei hjelpe oss, desse arkeo­logane, med noko me sjølv aldri ville finne ut av. Frå bøen der oppe hos Gamle Høylaen kunne ein feie snø av fara hans og fotfølgje han tilbake her til oss. Varsamt, berre eit lite pust var det som skulle til, og så låg fara hans der klare og tydelege. Og slik kunne han, denne arkeo­logen utanfrå, få lov til å halde på. Puste varlege pust, feie snølag etter snølag ut av fotspora og ein vakker dag – etter at spora hadde kryssa både gamle himagardar og generasjonar av Schmidta-kjøpmenn heilt attende til den verkeleg Gamle Schmidten som lét seg snøe inne – ville denne arkeologen stoppe akkurat på det tidspunktet Gamle Høylaen verkeleg gjorde sitt nærvær kjent her i bygda. Og på vegen tilbake dit hadde han kanskje òg fått med seg korleis det verkeleg gjekk til med dei mekaniske slåmaskinane. I så fall kunne han få pause seg litt, denne arkeologen, og fortelje meg dette før han tok fatt i Gamle Høylaens fotspor der dei kom traskande inn i landhan­delen. Følgde arkeologen desse spora tilbake, ville han uomtvisteleg få slått fast om Gamle Høylaen kom over fjellet frå Byglandsfjord. Eller om han kom Nordvestpas­sasjen frå Amerika. Sidan ingenting nytt nokon gong hadde kome til bygdars austante – og her ville vel arkeo­logen protestert – tydde alle solemerke på at desse fot­spora ville peike lukst vest – ut fjorden – og så nordover. På ei anna side kunne ein argumentere mot dette med å hevde at Gamle Høylaen ikkje representerte noko nytt, og at han derfor likevel kunne ha kome austante. Men utfordringa når ein hadde feia seg attende til staden utan­for Gamle Schmidtens landhandel var igjen snøen. For det var noko som ikkje stemde i forteljinga om Gamle Høylaen. Anten så måtte det dei herma etter Gamle Schmidten og krinsane på kaien på den tida vere feil, eller så var vêret ikkje slik det blei sagt det var. For her stoppa spora. Arkeologen kunne ha stadfesta at det i bak­vendt rekkefølgje hadde starta å snøe den dagen Gamle Høylaen trødde inn hos Schmidten. Det tok til å snøe tett og heldt seg slik i vekevis. Snøen var ikkje lenger inn­pakka og presentert i byer avbrote av korte opphald. Snø­bya var samanhengande. Utan start eller ende. Slik som noko som berre er og er og er og er. Er. Takk, sa eg til arkeologen, dette visste me alt. Det er slik det er.

[om den sterke kvinna bak]

I korte trekk hadde Ola Vollen kome gale ut. Det var derfor dei kalla han Spel-Ola. Det begynte med steling av kjerald frå fleire av stølane oppover i Bønarheia. Og så ei mørk augustnatt gjekk det fort frå gale til galnast, då han og tauraren Ole Olsen Foss slo i hel ein himagardsstut. Spel-Ola blei teken ein yrtidleg måndagsmorgon i 1872. Den tungt lasta robåten hans blei borda i grålysninga midtfjords mellom Melsosen og Nessa.

Ingen hadde nokon gong blitt teken meir ferske enn Spel-Ola den gongen; den lette vestlege morgonbrisen førte med seg lukta av nytt slakt oppover heile bygda, og anten det var på Lensmannsgarden eller det var heilt oppå Himagarden, så undra dei seg på slik lukt på denne tida av året. Her var noko gale, sa dei, der dei stod fram­kring novene og slo lens denne tidlege augustmorgonen og som vanleg hadde meir enn nok med å styre strålane nokolunde samla mot bakken. Gamle Lensmannen, som styresmakta heitte alt då – sjølv om han ikkje var identisk med dagens Gamle Lensmann, berre ei tidlegare utgåve lenger nede på same familietreet – gav ordre om full stans ute på fjorden. Og Ola Vollen måtte gjere vendereis og med eiga muskelkraft føre det store kjøtstykket tilbake til der det kom frå. På Himagarden stod dei på rekkje alt som kunne krype og gå av himagardar – frå den aller aller eldste til den aller aller yngste med både d.y.ar, juniorar og seniorar mellom seg. Men ikkje eingong det var nok på ein slik dag. Til og med godt daude og enno ikkje fødde himagardar stod der og strekte rekkja i kvar si ret­ning – både i oppstigande og i nedstigande retning, om ein ville. Dei daude for å sjå til at levande himagardar kravde rettane sine på same måte som daudingane sjølv – den gong dei var levande, dei ufødde for å lære seg kva slags ansvar det følgde med himagardsnamnet. Det var slik dei alltid gjorde her oppe på Himagarden når fami­lien blei utfordra. Dei stilte seg opp på rekkje. Og lét tyngda av tida passere gjennom seg.

Då Spel-Ola Vollen sjangla seg inn mellom dei to store tuntrea på Himagardsbøen, skrangla det i tørre beingrinder og knirka i knokar ingen hadde sett i levande live sidan godt før svartedauden. Og det var ikkje det minste løye, blei det fortalt. For det kjøtstykket Spel-Ola bar på, var både feitt og saftig og kunne ha kledd både fire og fem av beingrindene. Det blei vanskeleg for Jone Johannes Vollen etter ugreia far hans hamna i med dette store kjøtstykket. Dei få opne grindene inn til potetopp­taksåkrane eller høyonneekrene lukka seg ei etter ei. Trappene inn til landeigande bønder førte berre éin veg, og det var ut. Ut – ut – ut. Og då han etter kvart måtte tenkje utradisjonelt for å halde liv i seg, fekk han høyre at han måtte kjøle seg. Eller så gjekk det med han som med far hans. Likare gjekk det med syster hans, Severine. Ho var så flott at skjødna ho seg vel, ville ho ende opp som himagardskone – eller noko anna stort, til dømes preste­kone. Det vakre reiv opp familierøtene hennar, sa dei i krinsane nede i Melsosen. Det flotte viska ut spora hen­nar. Gjorde henne til noko overjordisk svevande som fekk mannfolk til å ta ut det beste i seg berre namnet hennar blei nemnt. Og ho visste å stelle med myten som etter kvart spann seg tjukk og interessant kring henne som ull kring ein sau nettopp heimkomen frå høgheia. Sommarstid såg ho til å bade seg langt oftare enn alle andre. Vekkgøymt like under Lia i den nordaustre delen av Riskedalsvatnet. Akkurat der den lange sandgrunnen strekkjer seg hundre meter utover i det svale sommar­vatnet. Her gjorde Severine det for vane å bade opptil fleire gonger i veka. Ein gong etter midnatt kom ho lett som eit sørleg vindpust til syne på grassletta. Ho tok seg god tid med kleda. Dei fall plagg etter plagg til ho stod der kvit utan ein tråd. Skoginga var like hard då som no. Det fanst ikkje så mykje som ein liten buskvekst å gøyme seg bak, og graset var nedbeita. Det næraste ein kunne kome denne openberringa var Ristingsvollsteingarden om lag hundre meter ovanfor grassletta. Var natta lys kunne ein likevel få eit godt auge for dei duvande formene som steig ut or natta og inn i vatnet – steg for steg – for ho tok seg god tid, sette eine foten framfor den andre med kjær­leik i kvar rørsle, som det heitte – kasta på hovudet ein gong innimellom og lét det lange, lyse håret slyngje seg ut i sommaren. Ryktet om denne badinga var av ein slik natur at kvar og ein hadde eiga interesse av å halde det for seg sjølv, og heller få det avkrefta snarare enn stadfesta. For maken til hending her i bygda hadde ein aldri høyrt tale om. Men etter kvart seiv det ut i krinsane likevel. Eldre herrar høgt heva over ungdommeleg kåtskap, og elles av ulike grunnar forhindra frå å leve denne same kåtskapen ut – skulle den likevel ha vore der – fatta inter­esse for badinga. Dei meinte det tente ålmenta å vite kva som gjekk føre seg i ly av lyse sommarnetter. Og slik blei det kjent dette med Severines bading. Men ingenting er som kjent meir upåliteleg enn kvinnfolk, sa dei i krin­sane, og Severine visste korleis ho skulle spinne myten tjukkare og tjukkare kring seg sjølv. Ei natt dukka ho opp presis klokka tolv. Neste gong var ho der ikkje før klokka fire. Og så gjekk det tre netter utan at ho dukka opp. Så var ho der igjen, klokka halv tre ei natt til fredag. Det gjekk utover produksjonen i bygda, dette. Det som kunne krype og gå av mannfolk låg lag på lag bak Ris­tingsvollsteingarden og venta. Stort sett forgjeves. Men sove hadde dei ikkje roa til, heller. Likevel gjekk det lenge godt. Ein fekk tid til både Severine-kikking og gardsdrift. Men så seiv det ut eit nytt rykte om at Severine var sett badande i Bønarånå – i ein av hølane du veit – nedanfor Høylandsfossane. Då gjekk det gale. For no måtte ein som mannfolk ikkje berre halde Riskedalsvatnet under oppsyn, no måtte Bønarånå òg kontrollerast. Gong på gong – natt etter natt. Og ikkje nytta det å dele seg i to leirar heller, for kvifor skulle dei som låg i le bak Ris­tingsvollsteingarden røpe at Severine hadde vore der i løpet av natta. Nei, kvifor skulle dei det når dei kunne halde denne skatten for seg sjølv. Og kvifor skulle dei som låg bak steinane under Høylandsfossen fortelje det –om dei såg ho badande i Skumhølen. Det fanst ingen grunn til å fortelje om nokon ting som helst. Og dette forstod folk og tok derfor ikkje sjansen på noka deling. I staden pesa dei alle att og fram mellom dei to stadene i allfort meir uttrøyttande springeturar i mørket.

Slikt kan du tenkje deg, kan ikkje gå godt!

Til sist blei det teke opp i krinsane dette med at det no vart bada på to stader. Gardsdrifta i bygda låg delvis nede fordi få hadde krefter att til dagsarbeid, og kringom på bøane begynte gardakjerringane å fatte mistanke. Noko var kome gale ut på eit vis, blei det sagt.

Og så var det Rangvald Korthus som til sist fekk i opp­gåve å kontakte Severine. Han skulle be om at denne badinga som ingen visste noko om, blei avgrensa til éin stad. Sjølvsagt ei vanskeleg oppgåve å fortelje Severine at noko ho driv med, men som ingen annan enn nettopp ho sjølv veit om, må gjerast på ein annan måte. Og sjølvsagt kunne ikkje Rangvald vere beintfram med akkurat kvifor badinga reint geografisk måtte avgrensast, men som han sa det, det ville nok vere i bygdas interesse at to blei til ein

– i alle ting ein kunne tenkje seg. For korthusane hadde i alle år vore framifrå salskarar til ikkje handelsmenn å vere. Til overmål hadde Rangvald fått kilt inn meldinga si i ein avstikkar av ein sidekommentar til saka om dei to hus­mannsgardane på Dalen som – om dei slo seg saman – ville greie seg med eitt våningshus og bruke det andre til høyløe. Nokre dagar seinare kom Rangvald tilbake til krinsane på kaien og fortalde at Severine hadde avgrensa badinga si til Riskedalsvatnet. Men at ho ikkje ville gi opp retten sin, i all æve, som det heiter i liturgien, til å bade kor ho ville når ho ville. Etter dette fall bygda til ro igjen. Hausten blei tolleg god. Severine hadde fått den brekk­stonga ho ville ha og kunne nå om lag så langt ho ville. Men då retten oppå Himagarden den måndagen i august hadde kome til at det einaste som kunne berge Spel-Ola, var at dotter hans, Severine, gifta seg med ein av dei ugifte himagardane i rekkja, valde ho likevel å takke nei. Klart og tydeleg svarte ho. Med harde auge festa vekselvis på Gamle Lensmannen og Himagarden senior – som enno styrte garden der oppe – til trass for at junior pressa allfort ivrigare på bakante. Og det var altså denne junior, som ein enno ikkje hadde funne godt nok koneemne til, som retten no ville at Severine skulle gifte seg med. Men Seve­rine sa nei, og kanskje var det òg det beste for Himagar­den når det kom til stykket, for i den lange rekkja av himagardar frå tidlege fossilutgåver til enno ufødde, fanst det fleire enn junior som kunne tenkje seg å setje kloa i Severine, det var ikkje fritt for at det skrangla i beingrin­der, nei, for å seie det på den måten, for så mykje kjøt hadde dei ikkje sett på eitt brett, nokon av skjeletta, på det dei kunne hugse. Kjøle seg, kjøle seg!

Og Jone Johannes Vollen tok hintet. Han hadde eit kvikt hovud og skjøna at framtida hans låg i ei anna verd enn Årdal. Sommaren etter reiste han. Severine gifta seg, stikk i strid med alle medfødde odds, oppover i stand, men ikkje til topps slik hennar nøye opparbeidde posi­sjon kunne bere bod om. Ho gifta seg med Rangvald Korthus, sleppte laus badinga igjen. Både i Riskedalsvat­net og i Høylandshølen. Og bygda gjekk sakte inn i ein nedgåande spiral. Ein depresjon, om du vil, på fleire enn éin måte. Det var iallfall slik Gamle Høylaen sa det.

[frå Vollen til Chicago og tilbake – fragment frå ei reise]

Jone Johannes Vollen blei atten år to dagar før han steig i land på Ellis Island. I 1874. I grunnen ein fin alder, blei det sagt, for å ta til med noko i den nye verda. Jone Johannes hadde nok sine planar, men akkurat kva dei gjekk ut på visste ingen. Kva han levde av dei to første åra han oppheldt seg i, etter tilhøva, travle New York, er den dag i dag ei gåte. Ikkje eit einaste hint eingong melde han tilbake til heimbygda si om livet han levde. Men som dei sa, dei som hadde eit eller anna å fortelje frå Amerika – anten frå eit brev,– eller rett og slett fordi dei hadde vore der borte utan å trivast og sidan kome attende – livet var tøft der vestpå òg, tøffare enn ein skulle tru. Og derfor, sjølv om ein langt frå hadde kjelder å referere til, kunne ein rekne seg fram til at Jone Johannes etter alt å dømme hadde drive med ting som i det minste grensa mot det ureglementerte. Det einaste ein i grunnen visste for sik­kert, var at Jone Johannes hadde lært seg engelsk av den flytande sorten. Det hadde Gamle Høylaen lese i eit brev frå onkelen sin, Olaus, som heldt seg der borte om lag samtidig. Olaus hadde ikkje sjølv treft Jone Johannes, eller J.J., eller Jay-Jay, som amerikanarane kalla han, men det hadde andre ryfylkingar, både på kaiane og i tjuk­kaste Brooklyn. Og det var etter det desse sa at onkel Olaus nokre år seinare hadde prøvd seg på å teikne eit lit­terært bilete av han, og gjort dette biletet kjent i Årdal gjennom brevet til Gamle Høylaen. Men lett var det ikkje for nokon å kontrollere det som det blei skrive heim om frå New York. For det var ikkje slik der vestpå som det var framkring i Ryfylke, at det fanst ein kai for kvar stad eller bygd, og dermed ei ordna og oversiktleg verd for krinsane å virke i. Nei, i New York fanst det flust med kaiar, og følgjeleg eit nærast ukjent tal krinsar. Sjølv som ekte ryfylking. Sjølv som ekte utvandra årdøl greidde ein ikkje følgje med på same måten der borte som her heime. Ikkje eingong tidlegare sambygdingar greidde ein halde under skikkeleg oppsikt lenger, blei det fortalt. Tidlegare naboar blei spreidde ut på kvar sin kai, på kvar si side av Hudsonelva, oppstraums og ned­straums, og gudane måtte vite, som dei sa, kva tidlegare naboar snakka om når dei slapp laus kvar for seg i krinsar med elles framande.

Gamle Høylaen pausa seg etter å sagt dette siste om alle kaiane. Og så sa han at då kunne eg betre skjøne og verdsetje verdien av éin kai framfor fleire. For korleis skulle ein krins, til dømes i New York, greie å velje den eine kaien framfor alle dei andre? Og kva gjekk ikkje denne krinsen glipp av når han endeleg hadde valt seg ein kai. Jo, då mista dei alt som var i omgjenge på dei andre kaiane. La oss berre i vill fantasi tenkje oss tilstan­den; det kom ein kai på Svadberg i tillegg til den me har i Melsosen!

– Kva då?

– Då hadde me to.

– Og så?

– Då ville krinsane spreidd seg utover på dei to kaiane og kvar for seg fått større radius å virke på enn om dei alle heldt seg på kaien i Melsosen. På det viset ville det blitt mykje meir spennande, for då ville berre halvparten av krinsane i bygda ha halvparten av historiene.

– Nettopp!

– Og på det viset ville kvar krins blitt meir eksklusiv. Og så kunne dei blitt samde med den andre halvparten av krinsar om å byggje ein ny kai midt imellom, om lag ved Storåosen. På denne tredje kaien kunne dei møtast når dei trong å oppdatere einannan. På denne tenkte nye nykaien, i høve til den nykaien me alt hadde tenkt oss på Svadberg, kunne krinsane slått seg saman til større krin­sar og delt historiene mellom seg. På den måten ville ing­enting gå tapt, og me hadde med eit hatt tre kaiar i bygda i staden for ein. Det ville jo vore flott.

– Det er slike krefter som herjar i New York, slo Gamle Høylaen fast. Det ville aldri gått her. Nei, klar­heita i bygda hadde forsvunne med fleire kaiar. Ho ville trekt seg tilbake slik snøfonna oppunder Steganibba gjer, seint og umerkeleg til ho ein dag ikkje er der lenger, og heile bygda står og speidar oppover Bønardalen vel vitande om at noko er gale, men utan å få auge på det lenger. Og når ein endeleg får auge på det, så veit ein at sauene skulle ha vore i høgheia for fleire veker sidan. Og så har du det gåandes med for kort sommarbeite, tidleg haust, nedbeita låghei og snauetne heimabeite, tidleg slakting og skrale greier, skrale greier. Skralt skralt skralt til neste sommar, viss ein greier seg, då. Slik er det med snøfonna under Steganibba, og slik er det med klarheita. Her i Årdal er me avhengige av begge to.

Og sidan me først er inne på det, heldt han fram, det er i korte trekk dette med kaiane som gjer at Amerika og utlandet generelt er noko dårleg stilt i høve til Årdal. Dei har, om ein vil bruke sterke ord, mista klarsynet – gått frå éin av kvar ting til fleire av same slaget. Og av akkurat same grunn mista ein her i Årdal taket på kva J.J. hadde føre seg dei to åra i New York.

Tidleg i mai 1877 dukka Jone Johannes Vollen opp som dreng hos den utvandra årdølen Anders Largefield i Minnesota. Han blei der ut det året, sette barn på ei dansk hushjelp og forsvann i retning Chicago. Tidleg i 1878 heitte det at han vanka i krinsane til den gryande arbeidar­rørsla i Chicago. Jone Johannes var på ingen måte mellom dei mest framståande i rørsla, men han hadde ein slags kanal inn til nokre av dei sentrale folka – og det blei derfor sagt at han kunne, om han ville, starte ein streik nærast på eiga hand. Såpass kompis var han blitt med venstresida. Men trass i alt dette greidde han å halde seg fast i ein visargutjobb i ei framgangsrik mekanisk verksemd. Ein plogfabrikk. Og det neste som nådde krinsane på kaien i Årdal – sjølv om ein naturlegvis ikkje hadde nokon båt å vente på i den tida, det var jo lenge før me fekk båtruter – var at Jone Johannes på enklare enn normalt vis var kome til ikkje lite pengar. Mykje meir enn han etter kjende sole­merke skulle vere i stand til å kome til. På kaien blei dette på den tida til sjølve provet på kva slags utilsikta følgjer fleirkaieri kunne føre til. Kven som helst kunne stikke seg fram på ein – to – tri, berre ein var frekk nok. Og slikt kunne gå føre seg utan at nokon hadde skikkeleg oppsyn med det. Og var det slik me ville ha det? Kva då med dei naturgitte hierarkia i bygdene framkring, kva med dei når slike som Jone Johannes snarvega dei med å ta alle høgd­ene i ein sats, eitt hopp, så å seie. Det som hadde skaka krinsane mest var likevel ikkje pengane. Men heller det at Jone Johannes Vollen, frå Vol­len, sjølvaste den årdølske Vollen, lutfattig og med ein far som var teken på fersken med stutaslakt, no med eitt var å rekne som ein del av sosieteten, fiffen, som dei kalla det der borte i Chicago. For det ryktet kunne fortelje, var at Jone Johannes hadde brukt eit heilt hageparty på å snakke seg frå ein enkel reparasjon av ei hendelses grind – til så tett innpå og visstnok inn i plogfabrikkarvingen Amalie Charlotte Rodale – at det i praksis ikkje fanst nokon retrettsjanse for nokon av dei. To ledd tilbake kom familien hennar frå Røldal til Chicago via Ned-strand og Liverpool. Klart det fanst samklang mellom dei to der dei stod og rulla på r-ane sine langt inne i den amerikanske Midtvesten. Men likevel, som dei sa på kaien, det fekk jo vere måte på.

Hadde ein denne delen av forteljinga direkte frå Jone Johannes Vollen, slik Gamle Høylaen på uforklarleg vis hadde, då stod ho fram i ein noko moderert versjon.

Det var varmt den dagen han fekk vite det. Han og Ama­lie Charlotte var inviterte over til foreldra hennar på søn­dagsmiddag. Det skulle serverast fem rettar og godt med drikkevarer. Den passeleg nedkjølte champagnen som blei servert ved frammøtet ville nok løyse litt opp i det noko stive laget, tenkte Jone Johannes. Det ville kome seg etter kvart. Men dei første ti–tolv minutta måtte han gjennom på ein eller annan måte. Dei blei ståande under det store halvtaket over den vestvende verandaen. Frå verandaen opna ei massiv trapp opp den praktfulle hagen utanfor. Jone Johannes var glad i denne trappa. Dess lenger ned i ho ein kom, dess vidare famna ho. Det var flott å stige ned trappa, syntest han, gå vanlege folk i møte. Det var slik trapper burde vere, meinte han. Smale lengst oppe for at berre ein og ein skulle kunne inn om gongen. For slike trapper var ikkje for ålmenta. Slike trapper var for dei kondisjonerte. Dei som ein gong imel­lom gjekk ålmenta i møte, men som etterpå trekte seg attende inn i dei store husa att. Jone Johannes kjende godt til det filosofiske grunnlaget for trappas utforming: Amerikanske trapper er breie nedst for å famne så vidt som muleg – lokke flest muleg opp – og så smalnar dei av etter som ein begynner å klive i trinna. Det ligg rein sym­bolikk i det. Ikkje alle når heilt opp, i alle fall ikkje på ein gong, det tillèt rett og slett ikkje slike trapper. På eit eller anna trinn blir det for smalt for fleire enn ein i breidda. Trappa var heilt ulik dei trappene han kjende til frå Ryfylke. Der borte i gamle Europa, tenkte han, var trap­pene smalast nedst for så å vide seg ut etter som ein kleiv trinna. Så smale var trappene nedst, når han tenkte på det, at han ikkje kunne skjøne at det var råd å ta seg opp dei. Og slik var det òg med grinder og portar, tenkte han. Men kan hende hugsa han feil. Rodale-trappa var eit godt symbol på det kapitalistiske system, sa dei i Chi­cago. Og eit godt symbol på familien Rodale. Amalie Charlottes besteforeldre hadde starta trappeklatringa frå ein husmannsteig i Røldal. For sjølv husmenn frå Røldal i Noreg fekk lov å prøve seg i den amerikanske trappa. Steg for steg, om dei ville. Og fekk dei det til, fekk til trappetakten, så å seie, ja, så var det berre å klive det ein var mann og kvinne om. Og familien Rodale hadde eit godt lag med trappekliving. Dei fekk det til, det hadde Jone Johannes merka seg. Sjølv var han enno ustø i trappa. Iallfall når det var snakk om å gå ned. Heile livet sitt hadde han jo øvd seg på å klive opp. Når han først var på veg opp – skulle han altså lære seg å gå andre vegen. Gå folkjet i møte. Han sleit med trinna, han kunne vere open om det. Men i møte med familien Rodale hadde han forstått at det var andre ting som talde òg. At han var teken inn i familien Rodale, hadde nok meir med hans flørtande vesen å gjere enn rein og skjer trappekliving. Amalie Charlotte kunne ikkje motstå han. Ikkje etter den gongen over arbeidsbenken ute i stallen. Den dag i dag visste han ikkje heilt korleis det gjekk til. Han blei tilkalla av Mr. Rodale tidlegare den ettermiddagen. Ein avhengsla port inn til rodølanes hage måtte påhengslast, dersom hagepartyet, som dei kalla det, skulle bergast. Det var ikkje lite kritisk, vart det sagt. Det tok seg dårleg ut at hageporten hang på halv tolv. Jobben var gjort, og han fekk tilbod om å vaske seg i den store stallen bak det prangande huset. Det var god tilgang på vatn der inne, og han tenkte han kunne like godt gjere seg skikkeleg rein. Han hadde teke av seg arbeidstrøya, knept opp buksa og tatt den av seg. Han stod der naken og nyvaska og kjende at det gjorde godt. Lenge sidan sist, tenkte han. Og der stod ho. Like framfor han. Og før han visste ordet av det, leita han seg fram gjennom lag på lag med kjolestoff. Han fann fram og like etter inn. Han tenkte ofte på denne gongen når han seinare sat på kontoret sitt. Det overraskande var at den kjensla som denne tanken kalla fram var kjensla av djup skuffelse. Når han tenkte tilbake på denne gongen burde ord som pirrande, heit og vill sprengje seg fram. Men det gjorde dei ikkje. Kjensla av ekstase mangla totalt i desse minna. Ikkje eingong dei kvite og perfekt avrunda formene hennar gjorde inn­trykk. Det vil seie, det gjorde dei til ei viss grad, men omvendt av det dei skulle ha gjort. For viss han prøvde å setje ord på skuffelsen, prøvde å sirkle den inn, lokalisere skuffelsen til noko heilt konkret, var det nok den stramme og veldefinerte baken hennar han tenkte på. Den presise og kontrollerte skumplinga når baken hen­nar støytte mot hoftene hans. Som litt for stiv fruktkom­pott. Som fruktkompott som tok seg vel ut i bollen, men som berre så vidt svinga på seg – i faste og vel kontrollerte skumplingar – viss ein rørte på bollen. Nei, i grunnen kjende han berre eit tungt gråvêr sige innover seg når han kalla fram bileta han bar med seg frå den kvelden. Viss han tenkte seg godt om, kunne han nok hugse kor bale det var å halde kjolelaga oppe og ute av frontlinja. Og at han tykte ho blei vel høglydt, for nokon kunne jo kome. Men det var ikkje stort å hugse, det heller. Han skulle ha ønskt at dei faste formene hennar hadde kome meir ut av innramminga si. At dei hadde skumpla og dissa meir i utakt med både seg sjølv og hans eigen jamne, men til­takande takt. At dei tødde seg og flaut ut langt meir enn dei gjorde. At dei mista forma si, så å seie, og berre slong og skalv heilt ute av styring, både motstraums og med­straums. Det var ei utflyting han hadde ønskt seg – det var alt. Men slik var det ikkje. Heile Amalie Charlotte heldt seg vel innanfor seg sjølv, og heilt opp til dei siste harde taka var alt han opplevde å sjå nokre små, faste skak­ingar som best kunne samanliknast med fruktkompott som heldt seg godt på plass i bollen sin. Og det var i grun­nen alt. Så enkel var han. Han måtte vedgå det. Og slik var det vel å drive forretningar, tenkte han, kontrollert og stramt på alle vis. For han var Betty synonymt med dei altfor stramme formlinjene. Og var det då kjærleik det var snakk om? Eller var det mest lyster på ville vegar? Og kva slags lyster var det i grunnen ein her tala om. Nei, det kunne han ikkje seie. Men det hadde ikkje noko med kjærleik å gjere. Heller ikkje kjønnsleg omgang var han redd for. Sidan bror hennar, John, forsvann i elva og mest sannsynleg aldri meir kom til rettes, var det altså Betty som måtte bere den stolte Rodale Mechanics-arven vidare. Og det gjorde ikkje saka enklare. Verken for forel­dra eller for Amalie Charlotte. For Jone Johannes der­imot var det kanskje dette som var sakas eigentlege kjerne. For foreldra greidde ikkje å setje seg opp mot Amalie Charlotte i det lange løpet. Ho ville gifte seg med Jone Johannes eller flykte til Europa. Vegen frå kåt og flørtande visargut til funksjonærstilling med eige namn på døra hadde altså vore kort for Jone Johannes. Fleirfal­dige trinn i eitt steg, så å seie. Og vips var han midt­trapps. Me får sjå kva du kan få til, hadde Gamle Rodale sagt, men seinare blei det ikkje så mykje ut av det. For det meste sat han på kontoret og spekulerte. Av og til var han med på eit eller anna måltid med mulege eller umu­lege kundar, men det blei aldri til at han fekk i oppgåve å følgje dei opp på nokon måte. Ei stund skulle han ha overoppsynet med arbeidsformennene på dei ulike avde­lingane. Det gjekk tolleg godt, tykte han sjølv. Men Gamle Rodale meinte han blei for pirkete av seg. Og så blei det slutt med det. No hadde han hatt med eit par lokale smier å gjere, eit par underleverandørar, som dei sa. Ikkje store greiene, men det måtte no gjerast. Ein del tid hadde han òg brukt på å forføre Miss Bonnie som stelte med korrespondansen på huset. Men no det først var unnagjort bak lukka kontordør ein tidleg onsdags­morgon seint i april, var det òg over. Bonnie gjekk rundt med det ein kunne kalle ei mine av totaloverhaling – og ville dei neste vekene stadig vekk ha han for seg sjølv – bak lukka dør. Sjølv var han ferdig med det. Det blir ikkje meir av det, sa han, sjølv om kjøtet denne gongen hadde dissa og dansa rimeleg godt. Resten av kontortida kunne han sjeldan gjere greie for på skikkeleg måte, om nokon hadde spurt. Men det var det aldri nokon som gjorde. Det var dette som plaga Jone Johannes. Han kjende seg alltid litt uvel ved slike familiesamkomer. Og sjølv om han no kjende champagnealkoholen begynte å øve sin påverknad både på hjerne og hjarte, blei han ikkje lettare til sinns. Litt lettare, kanskje, når han kjende etter, men ikkje nok til at han kjende for å ta del i samtalen. Inne kring det overdådige spisebordet krinsa snakket om forretningar og alt som kunne oppreknast i tal og forte­neste. Seinare alt som kunne smiast, stampast, rullast, gjengast, pressast, formast, stemplast, skruast, slåast, stansast, dunkast, hastast, rastast, kvestast og kva meir var der ikkje. Han sat og høyrde på alt dette og åt litt for stiv fruktkompott mens han høyrde Amalie Charlotte snakka om at ingenting var som å peise på med solid hardt stål, skrue, stanse og dunke. Og mor hennar smilte og var hjartans einig. Og Gamle Rodale nikka, nei, ingenting er som stansestål, før han snakka seg langt inn på Chicagos varebørs og undra seg over vegane dei ulike pilane peika. Ikkje alle nettopp opp akkurat no. Men ikkje alle ned heller. Men dei fleste peika ikkje akkurat opp. Og så kom dei endeleg til det: stålprisen. Og alle måtte ty til vinglasa att. Ikkje for å feire, som Gamle Rodale sa, men for å svale seg. Kjøle seg og tenkje klart nokre minutt. Det stod ikkje like godt til som før i Rodale & Co. Jone Johannes hadde fått med seg såpass. Sidan verksemda alt hadde lagt unna seg det som var å rekne i Amerika, fanst det òg dårleg med vekstsjansar her på berget. Rodale & Co. må ut i verda, sa gamle Rodale og heva endå ein gong glaset. Og der og då fekk Jone Johannes høyre det. Der og då blei han løfta dei siste avgjerande stega opp trappa. Han kjende korleis hoftebeina hans skrapa mot kantane der oppe i dei øvste trinna – der det verkeleg smalna til. Men han kom seg inn. Heilt inn i det store Rodalske huset. Jone Johannes Vollen hadde vakse seg inn i rolla som internasjonal salssjef for familieverksemda Rodale & Co., ei av Amerikas leiande mekaniske verk­semder dersom ein avgrensa marknaden til å gjelde plo­gar, slåmaskinar og alt anna ein kunne dra over, eller køyre ned i, ei ekre eller likande store jamne flater av jord, eller jordliknande bøar, som det heitte i mission sta­tement, som dei kalla det her i Chicago. I den nye rolla fekk han salsansvaret for den austlege halvkula, som det stod på kortet hans. Jone Johannes måtte sjå seg attende i tida. Mot sola, sjå seg heilt til Europa og kanskje til og med til Ryfylke, fekk han vite. Starte å bruke nettverket. Byggje det ut allfort og gjere forretningar på det. For Gamle Rodale hadde høyrt på ei mekanisk messe i Cinci­natti tidlegare denne veka at argaste konkurrenten, T.T. Skiftun, som dei heitte, no gjorde god butikk der bak. Spesielt gjeld dette i Årdal, der denne T.T. Skiftun har gått i kompaniskap med Kyrkhus-folket, la han til, og gjorde mine til at dette burde interessere J.J. meir enn vanleg. For var det ikkje nettopp frå Kyrkjebøen i Årdal han hadde namnet sitt?

– Jo, kunne J.J. noko motvillig vedgå. Og det var som berre svarte, tenkte han òg. Her reiser eg halve verda rundt, set lausungar på danske hushjelper, puler ei indus­trieigardotter, lærer meg å klive trapper og å handtere fine vinar, og kva får eg igjen for strevet: endå ei påmin­ning om opphavet. J.J. kjende at han ikkje slapp unna. Og grunnen var pengar. J.J.s verdi i denne samanhengen var knytt til vona om pengar. Ei rein forventning, om ein ville. Ei neddiskontering av framtida. Og hadde han ikkje høyrt dette før. J.J. kunne utnytte opphavet sitt til å sikre Rodale & Co. betre økonomi. Han slapp ikkje unna. Verken pengepresset eller opphavet. Flukta hans var så å seie meiningslaus, fånyttes. Og til alt overmål var det her han ville vere. Ikkje nødvendigvis hos The Rolda­les, som dei sa, men her i Chicago. Han likte forma på trappene her mykje betre enn dei der bak i Europa, ingen tvil om det. Men no blei han likevel sendt attende. Som internasjonal salsmann med vide fullmakter, ei halv jord­kule å ta seg av og eit kvartal på å levere varene, som gamle Rodal formulerte det. Vel, det var då noko, tenkte han etter kvart som han smaka på tittelen. Litt av ein heimkomst kunne det bli. Er det ikkje unge Vollen? Nei, er du galen, den skrullingen. Jo, eg trur sanneleg det er unge Vollen. Ja, jøsses. Og så ville dei bukke og skrape og glane på den fine habitten hans og late som ingenting. Smake på tittelen hans ville dei og skrape endå meir for å få stadfesta kor mykje han var god for og om han derfor kunne vere nyttig å gjere seg til lags med. Og som hemn for at dei ein gong dreiv han frå bygda, skulle han selje dei mekaniske slåmaskinar og om nød­vendig alt anna mekanisk som kunne utøve eit stykke arbeid på ei ekre. Dei skulle få det. Heile den industrielle revolusjonen skulle han kaste over dei. Avbetalingsplanar skal dei få. Og kreditt. Eg skal pøse kreditt på dei som om det var vatn lukst frå Bønarånå. Og ikkje berre det, alt som følgjer i kjølvatnet av fabrikkane skal dei få òg. Takk for tilliten, sa J.J. og strekte handa ut mot Rodale senior. Etterpå drakk dei meir vin. Og utpå kvelden hadde Amalie Charlotte og han for første gong på eit halvt år laussloppen kroppsleg omgang med einannan på eit av dei store gjesteromma ovanpå.