10 punkt om biografien

1. FORTELJINGAS PRIS:

Einkvar biografi er litteratur. Det er språket og stilen og «tonen i teksten» som gjev ein biografi visse tolkingsperspektiv. For å kunna formidla ei historie må ein skapa samanhengar og trekkja liner.

Men ein biografi kan vera ei forteljing utan å koma «i staden for roman». Dersom den legg seg nær fiksjonslitteraturens form kan den inngå for store kompromiss med kjeldematerialet og nyansane i det, og livet slik det blei levd. Risikoen er at biografien ofrar det atterhaldne og nyanserte som svekkjer forteljinga. Det er den forførande forteljarens og den fiksjonsfascinerte forteljingas høge pris.

Det trengst biografiar som har klare, styrande, utveljande forteljarstemmer frå byrjing til slutt, men det treng ikkje vera eit «eg». Kanskje er det berre plass til eitt synleg «eg» i ein biografi, det som tilhøyrer personen som boka handlar om.

2. EI NØKTERN FORTELJARSTEMME:

Vi treng biografiar som ikkje prøver å seia korleis eit liv «verkeleg» var, men som skil mellom korleis den biograferte opplevde det, og korleis livet kan sjåast i ettertid, gjennom eit vell av andre kjelder. Ein biografi som dyrkar distansen til kjeldene og til sitt eige prosjekt -- som skildrar alle synlege overflater, men ikkje alle usynlege djupner. Kanskje saknar lesarane biografiar som er opne, spørjande, tvilande lengst mogleg, og som innser at det er like verdfullt å dyrka det audmjuke og tilbakehaldne som å få slått fast at noko er «sant».

3. LIV OG VERK:

Eit trekk ved biografisjangeren at den indirekte oppmodar lesaren til å oversjå alt det kompliserte og komplekse i forholdet mellom liv og verk - ofte slik at livet blir forklart gjennom verket og verket gjennom livet. Det er å gjera både liv og verk mindre.

Ein forfattar kan ikkje anna enn i ein eller annan forstand skriva ut frå det eine livet ho er engasjert i og del av. Biografiske bakgrunnar eksisterer ofte, men dei er kompliserte, indirekte, paradoksale og ofte vanskelege å identifisera. Og sjølv om det skulle eksistera ein biografisk bakgrunn for eit verk, følgjer det ikkje at noka tolking av det treng vera biografisk. For kva «foredlingsverdi» har det biografiske materialet, korleis ser ei tolking ut med og utan biografiske fakta?

Uansett svar er oppfølgingsspørsmålet: Kva så? Det er eit mistak å tru at legitimeringa til ein biografi er å kasta lys over eit verk. Det er i beste fall ein bieffekt. Forteljinga om eit liv står heilt på eigne bein, som humanistisk kunnskap.

4. TOLKINGSHORISONT

og tolkingsgrep: La oss byrja å skilja mellom biografi som generell «tolkingshorisont» og biografi som konkret «tolkingsgrep». Det første er biografiens store potensial, det andre dens djupe fallgruver.

Omgrepet tolkingshorisont må forståast i ei vid tyding, som den personlege, sosiale og kulturelle samanhengen rundt forfattaren og bøkene, skiftande gjennom tid. Dette er noko anna enn biografi som konkret tolkingsgrep, dvs. å tolka konkrete verka ut frå handfast biografisk materiale.

5. FORKLARING OG FORSTÅING:

Det uoverskodelege tilhøvet mellom liv og verk, eksistens og litteratur, gjer ofte enkle slutningar frå årsak til verknad ufruktbare i eit biografiarbeid.

Dersom ein biografi skal ha i seg eit respektfullt livssyn og menneskesyn, må ein tona ned alt som smakar av forklaringar, dvs. førestellinga om at noko er direkte årsak til noko anna. Det gjer eit liv og eit menneske mykje enklare enn det er. Eit alternativ er å forsøka å skildra og presentera samanhengar og liner og framstilla ei forteljing ordna og analytisk. Ein slik tenkjemåte fremjar ei mangefasettert forståing betre enn «forklaringar».

6. INNLEVING OG DISTANSE:

Ein sterk identifikasjon med den ein skriv om, er ikkje ein fordel for eit biografisk arbeid. Ein viss distanse er det som trengst. Målet er ein tøyla og sjølvkritisk identifikasjon. Biografen må vera medviten om posisjonen sin og skilja mellom ein djuptgåande empati og den meir instrumentelle identifiseringa som er nødvendig.

Vi treng ikkje-psykologiserande biografiar som ikkje insisterer på å krypa inn i hovudet til den ein skriv om og har som mål å forstå alt betre enn den biograferte sjølv.

7. EIN KONSERVATIV SJANGER:

Fleire biografikritikarar har påpeika at biografien framleis har sterke førmoderne trekk, og at mange biografiar liknar psykologiske utviklingsromanar om fullt integrerte og konsistente individ.

Men sterke formgrep kan gje svak kunnskap. Som biograf kjem ein alltid etterpå og står utanfor. Ein kan ikkje anna, og bør det heller ikkje. Livet og verda er forvirra, forvirrande, komplekst og i uorden. Biografiar er ofte meir like livet slik vi gjerne vil at det skal vera, enn livet slik det var. Ei livshistorie er ikkje eit puslespel som skal leggjast eller ei gåte som skal løysast.

8. ETIKK OG GRENSESETJING:

Når skal ein stoppa, kor ein skal setja grenser for kva ein skriv om? Biografidebattar i Norge forfell påfallande ofte til moraldebattar om at grenser er overskridne. Det gjeld ofte naturlege, menneskelege tema som sjukdom og kjærleik. Dette er ikkje ordskifte som blir starta av lesarane, men av journalistar utan fantasi til å finna meir sentrale problemstillingar. Dei er òg ein avleiingsmanøver for å sleppa å diskutera det verkelege problemet: den ekstreme og banaliserande intimiseringa i den kulørte vekepressa og dagspressa.

Det blir sjeldan gjort etiske overtramp i norske biografiar. Interessa for det private i biografiar, utøvd ansvarleg og med dømekraft og grensesetjing, har ingenting med intimitetstyranni å gjera. Ein biografi dreier seg om det heile mennesket og det heilskaplege tilværet og livsløpet, og då er det ikkje berre offentlege handlingar som er relevante. Kva slags historie vil det vera å lesa om 100 år dersom alt som er privat, er tabu? Vi ville få ein mager og merkeleg menneskevitskap dersom vi berre skulle skriva om idear og institusjonar.

9. EIN HUMANISERANDE

sjanger: Ein av dei djupaste grunnane til at sjangeren framstår som attraktiv for så mange lesarar, er menneskes ekte interesse for andre menneske, som spegel, kontrast og kjelde til innsikt. Biografien er ein sjanger som forfører, og den har mange fordelar når det gjeld å formidla historisk materiale. Det ligg ein vinst i å kunna formidla fortida med eit aktørperspektiv.

Biografisjangeren på sitt beste kan vera noko av eit kjerneprosjekt i humanistisk gransking, fordi den etablerer fagoverskridande heilskapsperspektiv.

10. DET INDIVIDUELLE

og universelle: Ein biografi er verdfull om den gjev lesaren utvida erkjenning. I beste fall gjev den innsikt i ein livssituasjon, i val som var vellukka og andre som gjekk gale; innsyn i det komiske og det tragiske i tilværet.

Det viser at det viktigaste i eit menneskeliv ofte ikkje er eineståande og unikt, snarare universelt. Olav H. Hauge gjer eit interessant poeng av det universelle som eksisterer i det individuelle, når han skriv: «Mange forstår ikkje dette; med det universelle forstår dei noko abstrakt, generelt skjema. At nett det skarpe, konkrete, det heilt individuelle kan vera det, forstår dei ikkje. 'I,' segjer Emily [Dickinson] og talar med det same for dei mange.»