Å bomma på blinken

«Det er for tida nesten berre dårlege og langt på veg inkompetente bokmeldingar frå Espen Søbye. Kritikken av 'Blomar frå Galilea' som vart trykt 30. september i år, er diverre ikkje noko unntak.»

Det er for tida nesten berre dårlege og langt på veg inkompetente bokmeldingar frå Espen Søbye. Kritikken av «Blomar frå Galilea» som vart trykt 30. september i år, er diverre ikkje noko unntak. I lengda har alle som driv med litteratur ei sams interesse av at det finst visse minstemål for kritikarar.

Som omsetjar for Israel Shamir har eg alltid sett eit viktig problem med å omsetja tekstane hans: Det jødiske folket - og jødisk politikk - dreier seg om ting som foregår samtidig på ulike kontinent. Det finst viktige jødiske samfunn i Israel, Russland, Vest-Europa og Nord-Amerika, og essayisten Shamir, som andre samtidige jødisk-israelske skribentar som td. Uri Avnery, føreset nokre gongar eit oversyn over samtidshistorie i ulike verdsdelar som er urealistisk for eit norsk publikum. Konklusjonen min har likevel vore: Slik er det! Jødisk identitet og historie er komplisert, og nokre problem let seg ikkje forenkla bort.

Problemet med Esben Søbye si melding av Israel Shamirs «Blomar frå Galilea» er ikkje at Søbye mislikar boka, eller er svært usamd med Shamir når det gjeld politisk analyse. Det er ikkje berre legitimt - eg meiner Shamir medvite dyrkar innfalsvinklar for å få fram usemjer og skilnader som er der, umedvitne og uartikulerte. Usemjer og ordskifte frigjer tanken! Men i staden for å formulera usemjer og kritikk, sorterer Søbye boka under kategorien «horror» på ein måte der han tydeleg demonstrerer at han er uvitande om nokre av dei sentrale tinga boka drøftar. Og dette skal visstnok vera Shamir sitt problem.

Søbye skriv: «Det har vært lite godt å hente fra folk som tenker om samfunnet med etniske kategorier. Israel Shamir har en egen vri. Han har funnet en russisk historiker (Lev Gumiljov) som mener å ha funnet ut at 'etnisitet' er noe som oppstår når ei gruppe mennesker er 'knytte til jorda si', og at 'etnisitetar' ikke kan eksistere 'utanfor den økologiske nisjen sin'. Hørt det før?»

Den russiske historikaren Shamir har «funnet» er Lev Gumiljov (1912- 92), ein av dei mest sentrale russiske kulturfilosofar mot slutten av sovjettida («Russlands Toynbee»). Gumiljov blir i russisk samanheng ofte nemnt i same utpust som td. Nikolai Berdjajev og Michail Bachtin. At Søbye ikkje har høyrt om Gumiljov er vel ikkje anna å venta. Men han hadde ikkje trengt gjera stort meir enn å bruka ein søkemotor for å finna ut at det var noko her han hadde gått glipp av.

Søbye presterer i tillegg å hevda at det er illegitimt å freista forstå historie ut frå etniske kategoriar, i tillegg til at det visstnok skal vera «tvilsamt» å sjå samanheng mellom etnisitet og økologisk nisje. Shamir syner korleis det særeigne palestinske ikkje er knytt til den nasjonale rørsla som oppstod etter den etniske reinsinga i 1948, men at palestinsk identitet er knytt til landsbyar og byar som har vakse saman med landskap og historie gjennom generasjonar. I nokre landsbyar kan dei framleis seia at dei «lærde kristendomen av Kristus sjølv». Kva er problemet? Og kva er problemet med å dra vekslar på Gumiljov når det gjeld ei gruppe (jødane) som stiller spesielt store krav til analyseapparatet når det gjeld etnisitet (jødane har halde oppe ein distinkt, etnisk identitet som minoritet i europeiske og islamske bysamfunn i godt over 1000 år - utan å bli assimilert i vertssamfunna). Kva skal vi i grunnen med samfunnforskarar - når utgangspunktet er at «det kjem lite godt ut av å tenkja»?

No ser det ut til at Søbye lever som han lærer. Han held fram:

«Her er fortsettelsen: Eksilet er den 'tristaste tilstanden for eit menneske'. Hva hadde Europa vært uten nettopp eksilet?» Og kva hadde ikkje Søbye oppnådd om han tenkte før han skreiv. Shamir hevdar at påtvunge landsflukt - eksil - er ein trist tilstand, ein tilstand som er glimrande skildra i td. Brecht sine dikt i eksil, eller i nyare tid av td. Josh Ramos Horta. Dette er ikkje så absurd som Søbye vil ha det til - snarare tvert om. På same måte hevdar Søbye at det «ikke er en treffende virkelighetsbeskrivelse» når Shamir hevdar at den populistiske høgresida har hovudfestet i tradisjonelle arbeidarklasseområde. Statistikkhistorikaren Søbye kunne kanskje ta ein kikk på norsk valstatistikk?

Søbye avsluttar denne delen av meldinga slik: «Hvordan kan det menneskeskapte mangle kultur, mens natur nærmest av seg selv er kultur? Kirkegårder er ikke plantefelt, mennesket råtner i jorda! Det må ha samfunn for å utvikle seg, og jo mer sammensatt, desto mer utvikling.»

Det er nesten so ein spør seg om Søbye har lese dei tekstane han polemiserer mot - «På veg» og «Apokalypse no», der Shamir skil skarpt mellom byar som er historisk skapt i eit landskap - som td. Stockholm, Bombay m.fl. - og kulturlause, planlagte byar som td. Milton Keynes og St. Denis. Det er nett på denne bakgrunnen Shamir tek eit oppgjer med funksjonalismen sine prosjekt som td. å riva Gamla Stan i Stockholm til fordel for like betongblokker. Nei, det kjem visst lite godt ut av å tenkja.

Enda verre er freistnaden på å stempla Shamir som antisemitt (i internt jødisk ordskifte «sjølvhatande jøde»), der Søbye brukar ein merkverdig klyppeteknikk for å stilla Shamir i dårleg lys. Er det «horror» å hevda at Hitler var ein rotlaus innvandrar som dyrka ein falsk nasjonalisme med store ord og retorikk heva over dei faktiske kvalitetane i det tyske samfunnet? Er det «horror» å hevda at ekspansjonismen - draumen om eit stort Tyskland der tyske bønder skulle bu i små hyggelege landsbyar i det «lebensraum» som var «frigjort» frå slavisk busetnad - var den største feilen i Hitler sitt program, med dei mest makabre konsekvensane?

Søbye avsluttar: «Også ideen om holocaust har Hitler rappet fra den jødiske religionen. Denne gangen er det en ikke navngitt ortodoks rabbiner ved Bar Ilan-universitetet som har funnet ut at folkemord er en 'plikt for truande'. Forestillingen om at Hitler skal ha stjålet sine verste ideer fra jødisk tro, er ikke bare uskyldig svada.»

Nei, det er ikkje eingong svada. Den religiøse plikta til folkemord er jo eit av dei 613 boda i ortodoks jødedom. Det er jo ikkje berre rabbinarar ved Bar Ilan-universitetet som seier dette - i jødisk ordskifte er Amalek-mitzvaen rekna som ålment kjent. Sjølv ein alminneleg orientert bibellesar veit jo at årsaka til at Saul mista kongedømet var at han ikkje utrydda amalekittane med menn, kvinner og born - til siste katt. Det er mogleg ein burde spandert eit tillegg om dette i boka og forklart dette nøyare. Men amalek-mitzvaen er jo berre eit problem når ei eksisterande etnisk gruppe blir identifisert som Amalek - som tyskarane etter krigen og palestinarar no. Problemet er med andre ord ikkje at Hitler - medvite eller umedvite - kopierte doktrinar om prinsipiell etnosentrisme og folkemord som hadde lege «nedfrosne» i ortodoks jødedom, og som dei opplyste i det jødiske samfunnet freista ta eit oppgjer med utover attenhundretalet. Problemet oppstår når idear om prinsipiell etnosentrisme og folkemord får tilgang til maktmidla i ein moderne stat, anten det skjer på tredvetalet eller i dag.

Søbye har gjennom ei rekkje bokmeldingar markert seg med å levere konsekvent negative kritikkar av bøker som elles har fått positiv omtale og/eller blitt rekna som viktige bidrag til den offentlege debatten. Kva som er grunnane til dette skal eg ikkje spekulere i her. Som regel tar Søbye fatt i eit poeng eller eit perspektiv han ikkje er samd i, let dette vere hovudpoenget i kritikken, for så å utelate resten av innhaldet i boka han slaktar. Det er synd både for forfattarar som blir slakta, og for det offentlege ordskiftet at viktige bøker blir fråkjent all verdi. Men først og fremst representerer Søbyes stil eit stort problem andsynes potensielle boklesararar som blir skremt bort avdi dei faktisk lit på at aviskritikk er etterretteleg og sakleg, og at kritikarane faktisk har tatt boka dei melder på alvor