Å forma eit dikt

Mange som prøver å skriva dikt er svært fokuserte på meiningsinnhaldet. I denne leksjonen skal eg så vidt byrja å sirkla inn kva poetar kan gjera når dei formar eit dikt.

Når me, i staden for å ta ein telefon, skriva eit brev, eller kviskra for oss sjølv mot vindaugsruta ei natt, formar eit dikt, då lagar me ikkje bare setningar av orda for å få fram ei meining. Me skapar ei form, eit objekt, slik andre lagar eit bilete eller eit musikkstykke. Ja faktisk er jo eit dikt eit stykke grafikk og eit stykke musikk i tillegg til det meiningsberande eller semantiske innhaldet til orda.

Dette er det sjølvsagt viktig å vera klar over, og utnytta. Men mange som prøver å skriva dikt er svært fokuserte på meiningsinnhaldet. I denne leksjonen skal eg så vidt byrja å sirkla inn kva poetar kan gjera når dei formar eit dikt.

Først og fremst finst det to grunnleggjande syn på korleis dikta vert til. Nokre vil seia at diktet vert til når det vert skrive. At skapinga startar når den første bokstaven vert sett på papiret. Då tenkjer ein seg lett at orda som kjem etterpå på ein måte er styrt av orda som kom først. Andre meiner at det først kjem ei erfaring, ei oppleving, ein emosjon eller ein tanke. Som vanleg når det finst to motsette meiningar, så er det nok slik at begge delar er rett.

Dersom me tenkjer oss at det finst noko før diktet, som diktet vil fanga, kan me tenkja oss at det er veldig flyktig, og kvifor ikkje kalla det for Helena:

Kvar gong eit dikt,

ein statue, eit måla bilete

søker seg form, riv seg laus

frå den lynande stormskya,

løyser Helena seg opp, ho som berre var

aninga som fekk Homer til å bøya seg

over tonar djupare enn klangen i

den klossete lyren til dei jordiske orda.

(Yves Bonnefoy: i Ein eld går føre oss. Til norsk ved Geir Pollen)

Medan ein annan poet kan stille opp det som skal fangast som om det var noko svært konkret:

Der er nokon som er nøydd til

å omfamna denne muren, sjølve muren,

og prøva å få opna den

med ord, med namn som ein må finna

for alt det som verken har form eller namn.

(Guillevic)

Når poeten skal forma sitt verk av språket, så nyttar han ikkje orda bare som omgrep (begrep), altså noko som liksom grip om den leksikalske tydinga av ordet, men som byggjesteinar til ein struktur. Han gjer eit arbeid som får språket til å framstå meir konkret, slik at diktet står fram som form og klang i tillegg til meiningsinnhaldet. På den måten er det at diktet skil seg ut som ein estetisk heilskap. Språket vert stoffleg. For å demonstrera kor viktig dette var, kunne ein poet i 1924 uttrykkja det slik:

A poem should not mean

But be.

(MacLeish)

Diktet kan vera alt det som har vorte sagt om det. Og det er ikkje lite. Det finst eit veldig potensial i eit poetisk verk. Når me les eit ord kan det setja i gang fleire dominoliknande rørsler samstundes. Poeten slenger nokre linjer mot oss, og me er fanga:

Graavejr i København!

Gigt og ondartet Stemning i al Evighed!

Dog i Dag er mit Hjærte stille.

Slik starta den store danske poeten Johannes V. Jensen opp diktet «Afsked». Og her er det slik at ein mest får nye assosiasjonar eller reaksjonar for kvart ord. Gråvêr. København. Vondarta stemning. Æva. Og så kjem desse hjarteslaga av nokre ord: Dog i Dag. Og så: Stille. Her er kontrastar; det vonde regnet i all æva og det stille hjarta i dag. Her er klang og sjukdom og geografi. Han utnyttar språket sine mangfaldige plan og skapar noko som kjem mot oss som ein slags språkleg blekksprut med så mange armar at ein av dei nærast er nøydd til å gripa også deg.

Men så kan all denne poesien som serverer seg sjølv som Poesi verta for mykje for oss. Me kjenner at me vil ikkje bakover i tida, til noko som alt er definert. Me vil ikkje verta fanga av ferdige former, me vil fanga noko som nett er i ferd med å verta, me vil kanskje stoppa opp: Poesi er «noe som språklig «stopper» deg opp og tenker deg om», har Erling Kittelsen sagt. Kanskje er det ikkje viktigast alltid å fanga eller gripa om noko, kanskje er det nett kjensla av å gje slepp, å la ting skje, slik Lars Norén skreiv:

Jag blir alltmer osäker.

Kanske skall jag stå stilla,

Låta det komma till mig.

Mange poetar som er nyskapande byrjar å sjå etter poesien andre stadar enn i dikta. Er ikkje kvart menneske poet og tenkjer, heile tida? spurte Novalis. «Midt i ordet «poesi» klør ein mann seg og murrar.» skreiv Paul Eluard.

På den eine sida kan me ta lærdom og få inspirasjon av dei vakraste formfullendte dikta, og på den andre sida kjenner dei nyskapande poetane seg dregne mot å inkludera heilt andre deler av verda i diktuniverset: «Eg likte idiotiske maleri, dørlister, dekorasjonar, linedansarnett, skilt, folkeleg fargelegging; umoderne litteratur, kyrkjelatin, erotiske bøker utan ortografi, romanane til bestemødrene våre, eventyr, små bøker frå barndommen, gammal opera, tåpelege refreng, naive rytmar.»

Dette seier Arthur Rimbaud. (frå ein artikkel av Paul Eluard: Poesiens fysikk. Til norsk ved Jan Olav Gatland. Poesi 2. 1984)

Og herifrå er vegen kort til antipoesi. «Dadaismen –idiotismekunsten, anarkismekusnten, tåpekunsten; ingenkunsten, allkunst. Tilfellekunsten, nårsomhelstkunst. Og særleg kvensomhelst.» som Elmer Diktonius uttrykte det i Finsk Tidsskrift i 1925.

Poesien er mangfaldig, og den vakne lesar kan gle seg over råstoffet i ein overhøyrt replikk på bussen, men også over dei fine dikta der klang og innhald går saman til vakre og meiningsfylte einskapar, som dette av Quasimado:

Kvar ein står aleine på jordas hjarta

gjennombora av ei solstråle:

og plutseleg er det kveld.