Å granska grensene for språket

Verda er mangfaldig og ytrar seg på mange vis, og kunsten granskar korleis ting kan uttrykkjast om igjen, på ein heilt ny måte, skriv Helge Torvund i desemberleksjonen.

Følgjande historie vert fortald om Picasso. Ein framand kom ein gong bort til han og spurde: «Kvifor måler du ikkje tinga slik dei verkeleg er.» Picasso såg litt forvirra ut, og svara «Nå trur eg ikkje eg forstår heilt kva du meiner.» Mannen tok då fram eit fotografi av kona si. «Sjå,» sa han, «Slik som dette. Slik er det kona mi verkeleg ser ut.»

Picasso såg tvilande frå fotografiet og opp på mannen. «Ho er veldig liten, er ho ikkje? Og litt flat?»

Verda er mangfaldig og ytrar seg på mange vis, og kunsten granskar korleis ting kan uttrykkjast om igjen, på ein heilt ny måte.

Når det gjeld det å skriva dikt, kan ein seia at grensene som finst er få, men bastante. Me må nytta teikn (bokstavar, tal, og teiknseiing), og me må plassera dei slik at dei er leselege, på papir eller skjerm, på stein eller film. Gjer me dette, så kan me skapa noko diktliknande som kan lesast.

Men kva grenser finst for å nå fram med det me vil ha sagt, det me vil uttrykkja. Det finst eit område mellom to ytterpunkt som gjev oss optimal utteljing; det vil seia der me får uttrykt oss mest mogleg i tråd med det ønskje me har, og der lesaren får tak i mest mogleg av det me vil seia. Det eine ytterpunktet er eit heilt kvitt ark og det andre er eit ark som er fullstappa med tilfeldig samansette bokstavar. Heilt stille eller eit totalt kaos. Imellom her finst det ulike grader av struktur og meining. Ein kan velja å gjera som Morten Øen, å gje minimalt med informasjon, for å setja lesaren fri til å assosiera, som her:

De sammenfallende lydene av skrittene

smijernsporten

Eller ein kan overlesse lesaren med massevis av overflødig informasjon. Men eg trur nok på ein mellomting, der ein skreller ned til noko som har nok element til å skape spenning og ulike tolkingsretningar, men som likevel gjev både gjenkjenning og overrasking , slik at interessa vert fanga og halden vedlike.

Eit godt og grunnleggjande råd er å skriva ting som ein sjølv ville lika å lesa. Jakt på det du synst er best i ting du les. Og les, les, les! Finn du noko som er bra, så prøv å forstå nett kva det er ved det du likar, og avlur på den måten dine favorittpoetar nokre teknikkar for å skape dikt som er gode i dine eigne auge.

Det som er noko av det mest spennande med poesi, er at språket har så uendeleg med moglegheiter. Me kan variera og prøva ut nye vriar gong på gong og oppnå resultat som slår lesaren som nytt og spennande. Men det er ikkje naudsynt og sprengja den normale uttrykksmåten for å skapa dikt. Ser me på Arvid Hansen sitt dikt «Slipsteinstankar,» så er det ikkje mykje språkleg nyskaping her:

Stålet er hardt.

Eg er mjuk

Det er eg

Som formar stålet

Slik kan poetar som Arvid Hansen og til dømes Kolbein Falkeid formulera viktige innsikter gjennom å utnytta den vanlege grunnstrukturen i skriftleg norsk.

ET MØTE

Jeg reiste til Afrika

med fem bøker om verdensdelen.

Tenkte jeg var godt forberedt.

På veien møtte jeg en mann fra Tchad

som skulle til England.

Han hadde fem bøker om Europa

og tenkte han var godt forberedt.

Ingen av oss sa noe morsomt,

Men plutselig satte vi oss ned

og lo.

(Kolbein Falkeid)

Men så finst det altså nokre som er på veg til poesiens kontinent med fem andre bøker i kofferten. Dei prøver å få språket til å uttrykke noko som det ikkje kan uttrykkje med ein slik «vanleg» og «normal» grammatikk og ordrekkefølgje.

Lat oss sjå på ein som arbeider i mellomsjiktet. Dansken Henrik Nordbrandt granskar tydeleg kor grensene går for kva språket kan uttrykkja, men han er samstundes medviten om at det skal uttrykkja det han vil. Han held fast på diktet som kommunikasjon av bodskap. Bare at bodskapen er ganske gåtefull.

Det er så lyst som det er sommer

det er så mørkt som det er mig.

Det er så før som det er efter

og så sent som det er altid.

Slik skriv han i si siste diktsamling «Fralandsvind». Nærast ei barneregle ved første blikk, men fullstappa med meining. Me veit ikkje om det er sommar, men me veit at det er så lyst at det minner om sommar, og i kontrast til dette står «eg» i diktet og ser at noko er mørkt og det minner om eit mørker i han sjølv. Her er ei kjensle av at noko snart skal skje, og denne kjensla er fylt av noko som minner om at noko nett har skjedd. Og samstundes fortel den siste linja noko om at ein alltid kjenner at det er seint, kanskje for seint. Ei grunnleggjande eksistensiell oppleving som menneska har når dei har levd ei stund.

Picasso sa ein gong at det den moderne kunst ønskjer, er å lage ei fyrstikkeske som er ei flaggermus utan å slutta å vera ei fyrstikkeske. I poesien er dette lettare å få til enn i nokon annan kunstart. Men når me prøver ut grensene i språket på denne måten, og så mykje er mogleg å gjera, møter me sjølvsagt snart på spørsmålet; kva er det me vil seia, kva er det eg vil deg?