Å læra seg å gå eller å dansa ein sanselaus dans

Når ein skal formidla tankar om dikting og gje råd til folk som skriv, står ein i ein lang tradisjon.

(Dagbladet.no): Filosofar og forfattarar, litteraturteoretikarar og kritikarar, poetar og forskarar har alle gitt sine råd. Me kjenner råd til diktarar frå Platon og Aristoteles, og altså frå så langt attende som 400 før vår tidsrekning.

Lat oss byrja med ein av kjendisane. Platon (428-347 f. Kr.) skriv i «Ion og Staten» om inspirasjon:

«For det er ikkje som fagfolk at dei store episke diktarane skapar alle sin vakre verk, - det er som guddomsinspirerte og forgjorde. Og på same måte med dei gode lyriske poetar: i likskap med korybantane i deira sanselause dans skapar poetane sine vakre songar utan heilt å vera ved sans og samling, - tvert imot, når dei er komne i harmonien og rytmen si makt, vert dei forgjord av bakkantisk vanvit, og som bakkantinene auser honning og mjølk av elvene, fortrolla og langt frå å vera i psykisk balanse, slik utfører poeten si sjel verket sitt ... »

Andar liv i mennesket

Vidare: «Noko lett lite noko er diktaren, med vingar og heilag, og ute av stand til å dikta før han har motteke gåva frå det guddommelege og vert avsindig og fornufta ikkje lenger har bustad i han.»

Orda me nyttar har røter som fortel kva dei har betydd for folk tidlegare. Såleis tyder det latinske «in-spirasjon» til liks med det greske «en-thousiasmos» at guden andar liv i mennesket.

Artikkelen fortsetter under annonsen

Den neste eg vil sitera var ein stor poet som levde frå år 65 til år 8 før Kristus. Horats skreiv satire og lyrikk og odane hans er rekna blant det finaste som er gjort i sin sjanger. I sin «Ars poetica» som er ein epistel som i si tid var stila til ein litteraturinteressert familie, skriv han til dømes dette om val av stil:

«Legg ein seg etter eleganse i stilen, så vert den utan nerve og kraft; legg ein opp til det storslagne, vert ein svulstig; den som er altfor varsam og engsteleg for stormkasta, kryp langs bakken; den som vil variera eit samanhengjande emne ut over alle rimelege grenser, er som målaren som plasserer delfinen i skogen og villsvinet i bølgjene. Frykta for å gjera ein feil lokkar oss til å gjera ein annan, dersom me manglar kunstnarisk innsikt.»

Nå har vel surrealismen for lengst gjort det akseptabelt å plassera delfinar både i skogen og over hustaka, men det er likevel interessant å gå attende å lesa ein del av dei tinga som har vorte rekna for viktige, og sjå at mangt framleis kan kjennast som gyldige råd.

Post-it-modernisme

Friedrich Schlegel (1772-1829) har skrive engasjert om den romantiske poesien. Og sjølv om ein kan oppleva det som noko vel avgrensande når han skriv at «poesiens kjerne, dens sentrum, er å finna i mytologien og i dei gamle greske mysteria», så er det likevel gripande å sjå korleis han andre stadar har ei målsetjing for poesien som er veldig omfattande:

«Den romantiske poesien er ein progressiv universalpoesi. Føremålet med han er ikkje berre å sameine alle ulike genrar innan poesien og setje denne i samband med filosofi og retorikk. Han vil og skal og så snart blande, snart smelte i hop poesi og prosa, genialitet og kritikk, kunstpoesi og naturpoesi, gjere poesien levande og selskapeleg og gjere livet og samfunnet poetisk, poetisere skjemten og fylle og mette kunstformene med gedigent daningsstoff av alle slag og besjele dei ved humorens svingingar.» (Til norsk ved Idar Stegane.)

I vår tid når eposet kan sjå ut til å vera bytta ut med e-posten, og menneska ofte har lita tid til å lesa lange tekstar, står diktet fram som eit alternativ som kan fortetta erfaringar og gje den vesle pausen eit innhald. Kortdiktet er det alltid tid til, og me kan kanskje snart snakka om ein overgang frå postmodernismen til post-it-modernismen?

Les ein om diktekunsten, vil ein i mange tidlege skrifter frå Aristoteles og utover lesa om korleis poesi byggjer på ein trong til etterlikning. Ein av føregangsmennene for modernismen, Charles Baudelaire (1821-1867) tek eit kraftig oppgjer med dette i sitt skrift «Den skapande fantasien»:

«I det siste har vi høyrt folk seie på tusen ulike vis: \'Ein må etterlikne naturen og berre naturen. Det finst inga høgre glede og ingen større siger enn ei fullkomen etterlikning av naturen.\' Og denne doktrinen, som er kunstens fiende, skal ikkje berre gjelde for målarkunsten, men for alle kunstartar, jamvel for romanen, jamvel for poesien. »

Ver verkeleg tru

Baudelaire kallar dette underleg tåkeprat, og at den einaste fornuftige måten å tolka dette, er slik:

«Kunstnaren, den eigentlege kunstnaren, den sanne poeten, må skape sine verk etter det han ser og føler. Han må vere verkeleg tru mot sin eigen natur. Han må sky som pesten ein annan manns synsvinkel og kjensler, same kor betydeleg han enn måte vere. Dersom han ikkje gjer det, vil dei verka han gir oss vera løgner i forhold til han sjølv, og ikkje realitetar

Vidare: «Men dersom dei snusfornuftige som eg talar om her (- sjølv i den mest tarvelge åndsverksemd finn ein nemleg snusfornuft) og som har talsmenn over alt (- for ein slik teori vil glede både avmektige og late), ikkje ønskjer å bli tolka slik, da må vi rett og slett tru at dei meiner: «Vi har ingen skapande fantasi, og vi vedtar difor at ingen har det.»

Om denne skapande fantasien (imaginasjonen), som Baudelaire ser som kardinaleigenskapen ved den poetiske verksemda, skriv han vidare:

«Imaginasjonen, det er på same tid evna til analyse og til syntese. Og likevel finst det menneske som både er dyktige når det gjeld analyse og tilstrekkelig gode til å samanfatte, men som likevel er blotta for skapande fantasi. Imaginasjonen er alt dette, og likevel ikkje nett dette. Den er vår evne til kjensle og sansing. Og likevel finst det svært kjenslevâre - kanskje alt for kjenslevâre - menneske utan imaginasjon.»

Uimotståelig trolldomskraft

Han legg vekt på eit sitat av målaren Delacroix: «Naturen er ikkje noko anna enn ei ordbok.» Baudelaire skriv:

«Poesien kan ikkje jamstellast med vitskapen eller etikken utan at den risikerer å døy eller sjukne bort. Den har ikkje Sanninga som gjenstand, men berre seg sjølv. Sanninga kan ein vise fram i andre samanhengar og på andre vis; den har ingenting med song og vers å gjere. Alt det som fyller diktet med uimotståeleg trolldomskraft og ynde, ville ta bort den makta og den autoriteten som sanninga har. Det sanningssøkande sinnelaget er kjølig, roleg og urokkeleg: den støyter frå seg Musens blomar og diamantar. Såleis er det den rake motsetnaden åt det poetiske sinnelaget.»

Men filosofar og forfattarar kan og vera meir nedtona i sine råd, kanskje særleg etter kvart som me nærmar oss vår tid. Friedrich Nietzsche (1844-1900) skriv til dømes:

«Eg rår dykk som skriv til å velja eit emne som svare til dykkar krefter, og til å tenkja lenge over kva skuldrene ikkje maktar å bera, og kva dei maktar. Den som har gjort eit val slik at han meistrar stoffet, vil verken mangla uttrykk eller klårleik i stilen.»

Og om me nå tek steget bort frå filosofane og heilt inn mot vår eiga tid, og ser på kva den finske poeten Pentti Saarikoski (1975-1983) har sagt om lyrikk og si eiga diktskriving, finn me ein helt annan tone:

«Lyrikk er å snakka. Derfor er den intime kontakten med talemålet viktigare for ein lyrikar enn for ein prosaist. Prosaisten skriv alltid om det som har vore, lyrikaren om det som er; lyrikar blir det av dei litterært talentfulle som har dårleg minne.»

I likskap med Baudelaire uttrykker han skepsis til dei lange, episke dikta:

«Eg er ikkje kapabel å skriva spesielt lange dikt, å hoppa som eit ekorn frå ei grein til ei anna, dikta er då ikkje lenger måleri men ein slags seriebilete; eg må sjå diktet som eit heilskapleg mønster.»

Må kjennast i fotsolane

Saarikoski vart etter kvart mindre oppteken av å påverka til handling, men påverknad var det jo snakk om likevel: «... ikkje er det diktet si oppgåve å endra verda, men å gje ho meir innhald.»

I boka «Poesiens mystikk» er filosofen og estetikaren Hans Ruin (1891-1980) oppteken av den forma for kjensle av nærver som poesien skapar. Han lar på ein måte dette vera kjernen og det sentrale i diktet:

«Saknar ein denne kjensla eller om den ikkje når fram til oss, så vert alt det det handlar om i diktet, dødt eller likegyldig for oss.»

Her meiner Ruin at poesien skapar ein spesiell psykofysisk verknad som bare kan samanliknast med mystiske opplevingar og hypnose. Saarikoski gjev nokre meir praktiske råd om korleis dette nærværet kan formidlast:

«Dikta må skrivast heilt til si fullføring, kvar steinflis og rotknøl må kjennast i fotsolane, det er ein slik ein sti at ein må læra seg å gå den med augo attlatne, nokon anna verselære har eg ikkje enn denne som eg byrja lesa på som eittåring: ein må læra seg å gå. Lyrikk er å snakka, og snakking er å gå, og den som ikkje innser dette kjem aldri til å skriva god lyrikk.»

Dessutan: «Mitt mål har vore å skapa ein lyrikk som er som ein plass, der ein skal kunna vera, stogga opp, og sjå seg omkring.»

Men han er ikkje framand for dei mangslungne utgangspunkta som er til stades samstundes, også det suggererande elementet som syng i oss frå gammalt av:

«Mine fleste og beste dikt er det einsame mennesket sitt konstaterande, forsøk, nynning; eg trur at prototypen for dei nærast er voggesongen.»

Kjelder:

  • «Teorier om diktekunsten. Fra Platon til Goldmann» Universitetsforlaget 1970
  • «Poesien mystikk» av Hans Ruin, Natur och Kultur 1978
  • «P.S. Anteckningar frå nett sorgår» av Mia Berner,Raben & Sjögren 1985

    Diktkammeret har bestått siden februar 2001. Høsten 2002 ble i tillegg Skolekammeret opprettet som et eget diktforum for ungdom. Snart har det kommet inn 450 000 innlegg, det vil si dikt og kommentarer, i de to kammerne. Det betyr i overkant av 7 000 innlegg per måned.

  • Skriv dikt i Diktkammeret eller Skolekammeret
GAMMAL POET: Men lese og skrive, det skal han.
GIR RÅD: Helge Torvund er lærar i <a href="http://www.dagbladet.no/kammeret">Diktkammeret</A>. I denne leksjonen går han heilt tilbake til Platon for å hente kunnskap om skrivekunsten.
OM KUNSTEN: Platon skriv: «[d]et er ikkje som fagfolk at dei store episke diktarane skapar alle sin vakre verk, - det er som guddomsinspirerte og forgjorde.»
NÆRVER: Hans Ruin meiner den kjensla av nærver som poesien skapar, er kjernen i diktet.