Å samla saman ei samling

Deltakarane på Diktkammeret har ytra ønske om ein leksjon om det å setja saman dikt til eit manuskript.

(Dagbladet.no): Diktkammeret har fireårsjubileum i februar. Ingen høg alder, men det har vore fire ufatteleg aktive år. Deltakarane har på det meste sendt inn opp mot 8000 innlegg i månaden og aktiviteten held seg jamt høg heile tida, heile døgeret, veke etter veke. Bare på julaftan er det stille ei stund mellom klokka 16 og 20, før det barkar laus igjen.

Sidan me starta opp har også ein del av deltakarane som har vore aktive på Diktkammeret kome ut i bokform. Og fleire vil det sikkert bli. Det har aldri vore noko uttalt mål å føra deltakarane fram til bokutgjeving, sjølvsagt. Ein kvar skal møtast der ho eller han måtte vera i utviklinga. Men mange av deltakarane har sagt seg interesserte i informasjon kring dette med å ta kontakt med eit forlag, og eg har fleire gonger vorte oppmoda om å laga ein leksjon om det å setja saman eit manus med tanke på å laga ei diktsamling.

Det å setja saman dikt til ei bok kan naturlegvis gjerast etter svært mange ulike prinsipp. Ein kan òg tenkja seg at det skjer på ein skala frå den tilfeldig samanraska diktbunka til den heilt gjennomførte samanhengande komposisjonen. Dei fleste vil nok i dag gå i retning av det siste alternativet med medviten komposisjon, heller enn det meir vilkårlege, men det er lov å spørja om det bare er positivt at det er slik.

Det finst jo ingen bastante reglar eller nokon fasit, og det vil ofte vera det mest spennande om ein kan kome over eit nytt konsept å arbeida ut frå. Erfarne og etablerte poetar som Tomas Tranströmer, har også teke til orde for å gjenreisa det einskilde diktet som eining i ei bok. Det er ikkje sikkert diktinga og bøkene vil tena på at ein alltid tenkjer i syklusar og større samanhengar. Kanskje var det ein undertone av det også i tittelen til Johan Grip si samling ”Enkle dikt”, og Nils-Øivind Haagensen si bok ”Enkelte dikt”. I Sverige har dei i alle fall i tidlegare år, hatt ein sterkare tradisjon for å sleppa det tematiske kravet som ligg i ein spesifikk tittel, i og med at mange diktsamlingar bare heitte ”Dikter”. Å skriva eitt skikkeleg godt dikt som kan stå for seg sjølv over tid, er eit høgt nok mål for dei fleste av oss.

Byrjing og slutt
Men når ein nå har teke ein runde i skuffer og skap, hyller og herbariumsmapper, og samla dikta saman, (det er vel slik ordet ”diktsamling” skal forståast?), finst det då nokre gode råd å gje for den vidare prosessen?

Vel, nå vil ein jo gjerne tenkja at alle dikta er like fabelaktig, strålande gode og spiddar lesaren med sitt suverene spyd av inntrykk, eller tek omkring han/ho med mjuke hender og sendar dei rett i ekstasen. I røynda er det nok slik at sjølv den som har skrive dikta, kan sjå at nokre er meir vellykka enn andre. Då går det an å tenkja litt slik musikarane gjorde når dei sette saman ei LP-plate før i tida. Ein burde ha ein veldig god melodi (her: eit veldig godt dikt) som opning, og helst ein veldig god nummer to som oppfølgjar, for å få festa grepet og inntrykket av at dette er skikkelege saker. Så er det viktig at dersom ein har eit titteldikt, så må det også vera av dei sterke i samlinga, og ikkje vera noko ein lagar bare for å ha eit titteldikt.

Også sluttinntrykket er viktig. Her bør det vera eit par skikkeleg bra dikt som avslutning. Noko av det same prinsippet gjeld for siste diktet, som for siste linja i eit dikt. Ikkje la det vera eit metakommuniserande dikt som oppsummerar og fortel lesaren kva han/ho bør ha fått med seg før. Lat det heller vera eit godt dikt som er på nivå med det beste i boka, og som gjerne har ei form for open avslutning. Noko som spennar litt ifrå og set lesarsinnet i sving og ut i eit større rom.

Tittel

Å laga ein god tittel er kanskje noko av det vanskelegaste av alt, men tittelen kan sjølvsagt av og til også vera det einaste ein har (Eit fenomen som ofte vert referert til som ”latskap”). Tittelen bør fortelja noko om innhaldet og samstundes pirra folk med noko usagt, gåtefullt, spenningsfylt og interessevekkjande. Nokre gode titlar er klåre og lysande samansette ord, som ”Vinterhuset”. Andre er harde som knyttnevar, som ”Åtti kilo angst”. Ein kan ofte finna dei gode titlane skjult i ei skarp og fersk formulering inne i eit av dikta, som ”Avstanden er eit vipeskrik”, eller det kan vera tittelen på eit dikt som utmerkar seg, ”Hegrehøyden”.

Dersom ein har eit ferdigstilt manus og manglar tittel, er den tida som ligg framfor ein totalt øydelagt, ruinert, kaputt!! Alle tankane vil sirkla omkring det å finna ein tittel. All skriftleg informasjon, all munnleg kommunikasjon vert skanna etter moglege konsentrat som kan verta bra titlar. Titlar i hundretal vert vurdert og forkasta, særleg kring klokka fire om natta. Aggressivt samanrulla papirlappar ligg over alt. Anna arbeid vert forsømt, familien fortvilar, ein sjølv er ein fare i trafikken, ein katastrofe for banken. Og når ein så endeleg finn den tittelen ein har leita etter, glir ein inn i ein euforisk tilstand prega av eit fjernt, lysande blikk og eit lurt sjukleg smil. Eit avvik som ennå ikkje har fått nokon spesifikk diagnose.

Kronologi

Eit av dei vanlegaste prinsippa ein ser for å setja saman dikt, er å skape ein slag kronologisk rekkefølgje. Det vil seia at ein gjenskaper døgeret eller til dømes årets gang ved å la vårdikt koma før sommardikt og haustdikt koma før vinterdikt. Og så kan ein avslutta med eit nyttårsdikt, kanskje noko i tråd med dette som ein elev i 5. klasse på Nærbø skreiv ein gong etter eit skrivekurs:

Eg er ein kalender.

Eg fyller året i desember.

Dersom dikta fortel ei historie som utviklar seg, sei gjennom sjukdom til død, gravferd og ettertanke, slik diktsamlingane ”Gravferd” av Jan Askelund følgjer dei seremonielle forskriftene frå Gudstenesteboka for Den norske kyrkja, og ”Kvit, og som vind” av Fonneland er ei soge om alder og sjukdom, så vil sjølvsagt den episke kronologien vera ein naturleg tråd i komposisjonen. I ”Robin Hood Hills” av Rune Tuverud er det den tragiske hendinga der tre gutar vert drepne, som avgjer framdrifta, og boka er komponert gjennom ei veksling mellom kortare dikt og lengre prosatekstar som gjev informasjon om utviklinga i hendinga. Også i ”Arbeidet” av Henrik Nor-Hansen er det å byrja å byggja eit hus ein tematisk grunnmur for utvikling og stillstand på mange ulike nivå.

Ei mengd moglege innfallsvinklar

I boka ”Indre krets” av Arne Ruste er det dyredikt som er tema, og forfattaren har komponert samlinga på ein svært uvanleg og spesiell måte: På ei side står det eit lengre og ofte leikande og målande dikt om eit dyr, og på den neste sida står det eit kortfatta knapt og konsentrert dikt om same dyret. Her vert det både samanheng og kontrast.

At dikt vert sett opp mot kvarandre for å skapa spenning og kontrast, kan nyttast som eit dynamisk prinsipp i komposisjonen. Å skapa samanheng kan ein sjølvsagt også gjera ved å føra inn eit tema tidleg i boka som ein så vender attende til ein eller fleire gonger lenger ute. På desse måtane kan ein også få dikta til å verka på kvarandre slik at dei utvidar tyding og tolkingane og får dikta til å verta større og femna meir enn dei kunne gjort aleine.

I Leslie Kaplan si glimrande bok «overskuddet – fabrikken», gjendikta av Hanne Ørstavik, gjev det samla inntrykket av tekstane kraft til det einskilde diktet. Tørt, presist og neddempa stig eit observert industrielt rom fram og fortel om menneska sine vilkår og opplevingar.

Sigmund Mjelve nytta i dei første tre diktsamlingane ulike røyster som komposisjonsmetode. Mytiske figurar som Store oldefar, Benjamin, Gon og Georg Adams får koma til orde.

I Spoon River-antologien til Edgar Lee Masters får dei døde på kyrkjegarden stemme og framfører kvar sitt dikt som til saman fortel historia om eit lite samfunn, med skandalar og alt som høyrer til. I ei anna diktsamling, som rett nok har nemninga punktroman, nemleg «Anne» av Paal-Helge Haugen, er det også slik at ulike fragment og poetiske inntrykk legg seg inntil kvarandre og dannar eit sterkt bilete av lagnadar med episke trådar. Prinsippet i ei av Henrik Nordbrandt sine samlingar, er rett og slett at alle dikta har ti linjer, mens kvar einskilt dikt er sett opp på ulikt vis, 2 + 6 + 2, eller 4 + 4 +2, slik at prinsippet vert usynleg.

Jan Erik Vold har i årevis bygd opp bøkene sine etter strenge matematiske prinsipp som gjeld linjer og vers, bolkar og bok. Men han har sjølvsagt tematiske linjer i innhaldet i tillegg. Og for å ta eit heilt anna utgangspunkt, så tok eg i boka «Kitty K.» rett og slett for meg eit svært avgrensa geografisk område, mitt revir i sanddynene, og alle dikta hadde ei meir eller mindre tydeleg tilknyting til dette området.

Konsept, idé og levande dikting

Men det finst problem ved å byggja ei diktsamling på strenge konseptuelle prinsipp. Eit dikt skal nemleg ha eit spontant uttrykk, eit driv og eit trøkk som har samanheng med andre delar av mennesket enn den konstruerande, analytiske hjernen. Og dersom ein køyrer fram dikt etter dikt for å fylla opp ei oppskrift, ein bestemt idé som ein har avgjort på førehand, vil dikta kunna falla temmeleg døde til arket.

Det tek som oftast lang tid å skapa. Det krev venting og vaking å få fanga opp dei meir totale rørslene som kjem i sving når diktet skapar seg i sinnet og vert bokstavar på papiret. Mange ulike inntrykk, kjensler, refleksjonar og erfaringar skal inn i ein magisk blandebolle. Så sjølv om ein har ein strålande tematisk idé, så bør den ikkje verta for bindande på ein restriktiv måte. Dikta bør få veksa fram med sine uventa sprang og sitt eige pulserande poetiske hjerneforma hjarta.

JAN ERIK VOLD følger strenge matematiske prinsipp i sine diktsamlinger.