Å skriva seg inn i ei stor rørsle

Å dikta er ei dør ut til dei store rørsler. Det er bare å opne døra å gå ut i det store språklege rommet, skriv Helge Torvund i januarleksjonen.

Å dikta er ei dør ut til ein veg der ein kan ta del i store rørsler. Eg har skrive om verktøya me bruker og om kor viktig det er å vera presise og ikkje seia meir enn me kan stå inne for. Men til sjuande og sist er likevel noko av det som er mest fascinerande med diktinga, at me kan setja i gang nokre rørsler som er annleis enn dei me gjer elles i kvardagen og i vårt daglege snakkespråk.

Rilke skriv i eit dikt at me kan bare ta eit steg ut av huset vårt, det me kjenner så godt, og der finst brått eit enormt rom! Så opplagt og sant dette er, og likevel så nytt og merkeleg inntrykk det gjer når det vert sagt på denne måten. Like utanfor våre kjente rom, ligg naturen eller verdsrommet om du vil. Og like ved vårt vanlege snakkespråk, ligg dei fantastiske språklege uttrykka som opnar opp andre rom. Både innanfor og utanfor pupillane.

Mykje dikting har på denne måten et element av leik, av noko sprettent, ustyrleg, noko som bryt med kvardagslogikken. Men den beste diktinga nyttar nettopp denne leiken, denne overdrivinga eller omkastinga av storleikar og element, til å få fram eit veldig alvor som finst nettopp i den kvardagen som har vore så baktalt.

Artikkelen fortsetter under annonsen

Kva er det som får oss til å bruke time etter time på å formulere diktlinjer med bokstavar og ord? Sikkert mange ulike ting, men noko av det er vel dette eventyret av å kunna utføra tryllekunstar og språklege saltomortalar som gjev ein kitling i magen. Det kan gje arbeidsmessig tilfredsstilling å skriva sakprosa også, men når ein får til ei diktlinje eller to som får noko til opna seg, kanskje ved å visa eit mørkt gap under, eller ein fargesprakande himmel over, så gjev det ei skaparglede som ein vil oppsøkja på ny og på ny når ein først har vorte kjent med ho. «Gleda ved å vera aleine, eta orda sin honning.» skriv Robert Bly.

I tidsskriftet sitt The Thousands, nr. 1, 2001, skriv den same Bly om metaforen. «Kva slags velsigning gjev metaforen? Den forhindrar sinnet i å gå rett nedover ein jernbane av døsande, halvinteressante fakta. Metaforen opnar dørene til vêret, til strikking, til dyr og naturen.. Den diktar som nyttar metaforen tek oss med ut av rommet vårt, ut i skogen, der, som Frederico García Lorca seier, alle dikt vert funne. Lorca sa: «Når eg set meg ned, bruker eg alltid å skriva med grønt blekk, for at eg ikkje skal skræma dei ville dyra.»

Og det er herleg når ein diktar tek oss med ut:

«For ein dag det vart! Lyset fløymer tett som mjølk

og sterkt som fingrar meg til hjelp!

Eg har høyrt den raude hesten til lyset vrinska

der han spring uskodd, naken og strålande.

Til skrevs over han flyg eg fram over kyrkjene»

Dette er eit lite utdrag frå diktet «Draumehesten» av Pablo Neruda omsett av Kjartan Fløgstad. Det er ei påminning frå dei spansktalande poetane om å ikkje gje slepp på poesiens si unike evne til å kalla på dei store kjenslene, på manglande måtehald, overdriving, det uvanlege og eksalterte.

Men det er fullt mogleg å nærma seg det alvoret som finst i lyset, på ein direkte og enkel måte slik Rune Tuverud gjer her:

I det kalde lyset

de nakne

spinkle bjørkene

et tynt lag

med snø

på gressplenen

du venter ved bilen

og ingen av oss

kan si noe

Og eg har tidlegare lagt vekt på at forma på ein fin måte kan understreka innhaldet ved å passa saman med dette. Men det er også mogleg å ha ei stram og streng form til eit viltert og kaotisk innhald. Då vil forma stå i kontrast til innhaldet og framheva dette på denne måten. Mykje er mogleg, og reglar kan brytast. Ein klisjé er utbrukt heilt til nokon brukar han på ein ny og uventa måte. Det er bare å opne døra å gå ut i det store språklege rommet. Når du har funne noko, kan du vise oss det på Diktkammeret.