Vi bryr oss om ditt personvern

Dagbladet er en del av Aller Media, som er ansvarlig for dine data. Vi bruker dataene til å forbedre og tilpasse tjenestene, tilbudene og annonsene våre.

Les mer

Kultur

Mer
Min side Logg ut

Å slutta mens enden er god

Det finst ei oppmoding til folk som skriv, som ofte vert gjenteken på engelsk. «Show them! Don't tell them!» Ei av syndene mot dette er ofte synleg ved at ein har teke med ei linje eller to for mykje på slutten av diktet.

Hei, denne artikkelen er over ett år gammel og kan innholde utdatert informasjon

Sjølv hadde eg i mange år gleda av å læra om dette av poeten Sigmund Mjelve. Han las gjennom mine manuskript og strauk sistelinjer. Det er jo elles viktig å gå gjennom dikta å sjå om det finst ord og uttrykk som ikkje er naudsynte for at heilskapen og uttrykket skal verta slik me ønskjer det, og stryka dei. Det å stola på dei bileta ein lagar, vil seia at ein må overvinna trongen til å forklara seg.

Her. Nettopp.

Et vinddrag.

Mot sivet

krusninger.

Slik viser Sigmund Mjelve korleis eit bilete kan presenterast utan overflødige ord. Ein må våga å la det som stig opp i skriveprosessen og vert tydeleg som bilete, få stå der utan kommentar frå intellektet. Kanskje var Mjelve ekstra oppteken av dette, fordi han også var ein intellektuell poet.

Det dreier seg om å la spenninga verta hengjande i lufta når diktet skal overleverast til lesaren. Å la eit bilete verta ståande utan forklarande tillegg. Dersom ein seier for mykje, dersom ein forklarar diktet for lesaren, dersom ein går ein runde til med å fortelja kva det var ein ville ha sagt, dersom ein oppsummerar og tydeleggjer på slutten, så utløysar ein heile spenninga, og diktet fell flatt til jorda. Diktet vert ein ferdig uthogd stein som ikkje treng å arbeidast meir med, og difor ikkje vil leva vidare i lesaren

Me skal sjå på eit par døme frå Diktkammeret. Signaturen «balder» skriv dette:

«DET LIGGER NOEN I SENGA MI!»

Det ligger noen i senga mi

Jeg vet ikke helt hva jeg skal si

Det ligger noen i senga mi

Har de tenkt til å bli?

Det ligger noen i senga mi

Kan de?

Det ligger noen i senga mi

Er min tid forbi?

Det ligger noen i senga mi

Tenk, Det var bare katta mi

Når balder skreiv dette, så visste han sikkert kva det var han ville fram til. Han er kanskje ikkje så klar over at han gjer eit val. Først teiknar han opp ei gåte med mange spørsmål og ingen svar nedover. Dette skapar ei mystisk stemning som lagar aktivitet i lesaren, uro, nye spørsmål. Så dreg han heile teksten ned på eit koseleg, trivielt og heilt ufarleg plan med siste linja. Straks vert diktet meir som eit barnevers. Og det fungerer det jo greitt som. Men sjå på diktet og tenk deg at sistelinja vart teken vekk. Då vil stemninga henge meir i lufta. Ein får noko å tenkja på og diktet kan leva vidare i oss.

Lat oss sjå på eit døme til. Dette er skrive av Bjørn Bakland:

«JEG TENKER SOM BØLGENE PÅ HAVET»

Jeg tenker som bølgene på havet.

Jeg tenker som vinden på slettene.

Jeg tenker som dyrene i skogen.

Jeg tenker som stjernene på himmelen.

Jeg tenker som menneskene på jorden.

Tenk med meg. Prøv.

Her får diktaren lesaren med i ei stor rørsle og tankane går. Tankane følgjer orda hans. Tankane tenkjer med han. Difor vert den siste linja ei heilt unødvendig påminning som ikkje er resten av diktet verdig. Han bør stola på dei flotte uttrykka han lagar. Me må ikkje fortelje den oppvakte lesaren kva han eller ho skal gjera, eller korleis dei skal lesa, eller kva det er me nettopp har skrive til dei.

Når ein vert merksam på dette, kan ein ofte sjå at gode dikt av etablerte lyrikarar vil endra seg merkbart dersom ein tek bort den siste linja. Ofte til det betre. Dette fortel oss at det alltid kan vera lurt å undersøkja kva effekt dette har. Sannsynlegvis er det ein innebygd refleks i vår vanlege kommunikasjon, at me avsluttar med ein litt forklarande replikk. Dette tek me med inn i diktskrivinga. Men det høyrer ikkje heime der. Når me forklarar eit bilete, vert krafta borte. Eg har tidlegare skildra korleis me skal nytta sansingar og kontrast, og arbeida for å få bileta me gjev til lesaren så tydelege som mogleg. Dei skal på ein måte veksa fram av kroppen vår, av tankane og erfaringane og kjenslene våre. Og leverast til lesaren med sine spenningar og gåter. Vitsen med poesi vert borte når teksten vert avslutta og ferdigtenkt frå forfattaren si side.

Når poeten lykkast med å skapa eit uferdig bilete inne i oss, ein levande atmosfære, då vert dette ein del av det som rører seg i oss. I si grunnleggjande bok «Poetisk modernisme» siterer Poul Borum den polske poeten Julian Przybos der han skriv i sitt «første råd til ein ung diktar»: «Fortæl ikke, beskriv ikke, besyng ikke; reflekter ikke, ræsoner ikke; bekend ikke, lav ikke stemning; skrig ikke, forkynd ikke, blæs ikke i det retoriske horn. Udtryk! - det vil sige: skab sprog! Så kommer alt andet af sig selv.»

Så får me prøva. Skriva og stryka. Her er eit av mine dikt, der siste linja kanskje burde vore teken bort?

Han sat ved bardisken

Den amerikanske lufta

og musikken utan menneske

var roleg som giljotinar

Han løfta glaset og drakk

Håret i nakken var strå for strå

Ikkje ei skjelving

viste at han rørde ved dette

med alle sine kroppar

Hele Norges coronakart