DET KRAKILSKE BARNET: Leiar i ANCs ungdomsliga, Julius Malema, er ein av populistane som nyttar militarismen frå 1980-åra som brekkstong for å oppnå størst mogleg personleg akkumulasjon av luksusgode, skriv Godø Andersen. Foto: Reuters/Scanpix
DET KRAKILSKE BARNET: Leiar i ANCs ungdomsliga, Julius Malema, er ein av populistane som nyttar militarismen frå 1980-åra som brekkstong for å oppnå størst mogleg personleg akkumulasjon av luksusgode, skriv Godø Andersen. Foto: Reuters/ScanpixVis mer

Afropopulismen

VM I SØR-AFRIKA: Ein ung generasjon nymilitante ANC-leiarar kastar skuggar over fotballfeiringa.

||| EIN MÅ KUNNE tilgje fotballfans som legg turen innom Soweto og det ruvande kjøpesenteret Maponya Mall om dei skulle kome til å meine at dei siste symbola over Det nye Sør-Afrika har antatt eit noko perverst preg. Rett innanfor hovudinngangen er nemleg eit av dei sterkaste bileta på motstandskampen, ein døande Hector Pieterson i armane åt ein tenåring under 1976-opprøret, foreviga i statueform, med dei skrekkslagne andleta retta utover restaurantlandskapet.

Men eigentleg er alt som det skal vere. Ein skal ikkje ha lese mange kjøpefestintervju i Dagens Næringsliv for å ha skjøna at fridom på 00-talet fyrst og fremst handlar om fridomen til å konsumere.

JAMVEL OM livsstilen åt afrikanske elitar er veldokumentert markerar den nye «militante konsumerismen» i ANC, for å seie det med orda til forfattar Zakes Mda, like fullt eit intellektuelt tidsskilje. Afrikanske intellektuelle har til alle tider hevda at afrikansk demokrati må vere noko meir enn den vestlege liberale modellen, kor røysteretten nærast vert underordna  konsultasjon og økonomiske og sosiale rettar — stadfesta i Sør-Afrikas høgt akta grunnlov.

Hos den nye generasjonen ANC-leiarar vert militarismen frå 1980-åra nytta som brekkstong for å oppnå størst mogleg personleg akkumulasjon av luksusgode. Målet er å redusere innhaldet i ANC sitt frigjeringsforteljing - den Nasjonale Demokratiske Revolusjonen — frå ideala over til eit sett av militante afropopulistiske ryggmarksrefleksar for å beskytte eigne posisjonar i staten. I spissen står president Zuma sin tidlegare våpendragar og leiar i ANCs ungdomsliga, Julius Malema.

ENNO ER INGEN heilt sikre på korleis ein skal takle dette store krakilske barnet. Nyleg vart han dømd for hatefulle ytringar då han leia tilhengjarar i songen «kill the boer» og refererte til opposisjonsleiar Helen Zille som «ei rasistisk lita jente». Siste stunt var ein tur over grensa for å hylle Robert Mugabe. Den brokete koalisjonen som felte den førre presidenten Thabo Mbeki har og brakt dei nymilitante inn i regjeringa. Den førre ungdomsligaleiaren Fikile Mbalula, no visepolitiministar, er ein av hjernane bak «skyt for å drepe»-politikken som skal stogge kriminelle, medan den nye politidirektøren Bheki Cele insisterar på å bli tiltala som general.

Trass myta om ANC sin politiske forhandlingssiger er det realiseringa av at ein vart utforhandla på det økonomiske planet som definerar femten år ved makta. Nymarxistane finn her prov på at den uheilage alliansen mellom den politiske eliten og storkapitalistar, som dei såg som grunnsteinen i apartheid, er bevart intakt. Ei alternativ tilnærming avslørar at rett nok er det nye regimet likt det gamle, men med motsett forteikn. Der Apartheidregimet var eit enormt populistisk omfordelingsbyråkrati av land og arbeidsplassar for å heve fattige kvite, ofte i strid med kapitalinteressene, har ANC omfordelt enorme midlar til ei lita uproduktiv middelklasse medan dei same kapitalistane klagar over det som i si tid felte apartheid; ineffektivitet og sterke pressgrupper.

Det er altså uvisst om det er tragedien eller farsen som utspelar seg når Julius Malema krev nasjonalisering av land og gruver på vegner av fattige svarte, medan dei sterke fagorganiserte i staten ikkje nølar med å krevje lønsauke på det doble av inflasjonsrata i ei tid med finanskrise og skyhøg arbeidslause.

OM NASJONALISERINGSKRAV er eit rituelt omkved i sørafrikansk politikk, er det meir alvorleg at dei nymilitante bryt omgangstonen mellom gruppene, det som R. W. Johnson har kalla ein enkel respekt. Visst kan det tenkjast at regnbogenasjonen åt biskop Tutu har vore vel påtrengande i sin fleirkulturelle klamheit. Men under ein visjonslaus og tafatt president har desse hatske stemmene forpesta offentligheita til brestepunktet og samtidig berrlagt avmakta åt Zuma, som for sin del liknar meir på ein leiar i ei av desse fastlåste samlingsregjeringane som i Kenya og Zimbabwe kor ein må dele ut posisjonar i hytt og ver, enn om sjefen i eit hegemonisk parti.

Raserelasjonane er no verre enn nokon gong sidan apartheid fell, ifølge Professor Jonathan Jansen, ein av dei få som fortsett insisterar på viktigheita av forsoning. Ei offentleg orsaking og kveldsundervisning for betre haldningar var straffa Malema fekk då han vart kalla inn på teppet.

Rett nok hadde statsmenn som Nelson Mandela og Trevor Manuel eit program for reell omfordeling. Men sidan pengane måtte lånast i Vesten og den enorme gjelda arva frå apartheidregimet tynga, vart det eit spørsmål om å bevare den hardt tilkjempa suvereniteten — sjølve den politiske sjølvstenda - andsynes «dyra i Verdsbanken». Og var det ikkje i nett dette handlingsrommet Thabo Mbeki blomstra, der han lanserte Sør-Afrika som brubyggjar, leiar og fredsmeklar for heile den tredje verda, eit verk han ettersigande skulle krone med generalsekretærstillinga i FN. Alt medan afrikanske presidentkollegaar vansmekta i gjeldsholet.

FOR STATSMENN i den tidlegare tredje verda, frå Nasser og Mugabe til Kim-Jong Il og Ahmadinejad, er det kampen for likskap og rettferd mellom nasjonar, heller enn likskap inne i nasjonar som har definert verdspolitikken dei siste seksti åra. Derav Mbeki sin utrøyttelege kamp for eit sete i FNs tryggingsråd, den poetiske African Renaissance, G-77 i WTO og Iran og Nord-Koreas kamp for atomvåpen.

Om vestlege sosialdemokratar gremmar seg over dei økonomiske ulikskapane i Sør-Afrika, kan ein hevde at demokratiet aldri har vore spesielt egna til å redusere økonomisk ulikskap. Førre gang frigjorde svarte menn vann stemmerett, i Kappkolonien under britisk styre, var dei fyrst og fremst interessert i å sjølve bli slaveeigarar.

SAMAN MED OL I BEIJING markerar ikkje meisterskapet berre at maktforholda i verda har endra seg, men ei symbolsk inkludering av tidlegare koloniar i samfunnet av nasjonar, noko gleda i Sør-Afrika vitnar om. Ein barnleg, trippande stoltheit som minnar ikkje so reint lite om den ein kan observere blant eliten i visse vestlege småstatar når amerikanske presidentar kjem på dagvitjing.

VM kjem soleis til å bere preg av alt frå forbrødring til motbydeleg nyrikdom og naken naud. Meir enn noko anna er vel Sør-Afrika eit bilete på historia; ei utgamal strid mellom herre og træl, statsmann og demagog kor fridomen alltid har vore særmerka for spesielt utvalde. Det enormt frigjerande med Sør-Afrika er likevel at alle desse desperate kjenslene utspelar seg ope, i ei ustyrleg fri presse og gjennom tallause demonstrasjonar.

Og sjølv under den storslåtte feiringa av seg sjølv vil sørafrikanarane behalde sin viktigaste politiske kapital; sjølvironien. Ingen i Sør-Afrika er meir utledd enn nett Sør-Afrika under Zuma og Malema. Men Sør-Afrika har produsert statsmenn før og vil gjere det igjen.