MEIR VERDT?  Smottholet mitt gjennom det byråkratiske piggtrådgjerdet var å søkje jobb i Finnmark, skriver kronikkforfatteren og spør: Kven er det som kan seie at mitt liv er meir verdt enn deira?  FOTO: Adrian Øhrn Johansen
MEIR VERDT? Smottholet mitt gjennom det byråkratiske piggtrådgjerdet var å søkje jobb i Finnmark, skriver kronikkforfatteren og spør: Kven er det som kan seie at mitt liv er meir verdt enn deira? FOTO: Adrian Øhrn JohansenVis mer

Akkurat no veit eg ikkje om eg er så stolt over å ha valt å bli norsk

Eg fekk lov til å komme meg igjennom eit byråkratisk piggtrådgjerde for tretti år sidan. Var eg ein lykkejeger?

Meninger

Eg er norsk statsborgar. Eg har norsk namn. Eg er rimeleg lys i huda, og håret mitt byrjar òg å bli lysare med alderen. Eg har doktorgrad i gammalnorsk, underviser i norsk grammatikk og språkhistorie, eg pratar dialekt, skriv nynorsk og er leiar for eit mållag. Det går vel snart ikkje an å bli meir integrert og meir norsk enn eg. Men akkurat no, når mange vil stengje grensene for flyktningane, veit eg ikkje om eg er så stolt over å vere eller å ha valt å bli norsk.

Året var 1985 då eg møtte det byråkratiske piggtrådgjerdet i Noreg: innvandringsstopp. Eg var nitten år og hadde fått det for meg at Noreg var lykkelandet mitt. Det var ikkje fordi nokon hadde fortalt meg at Noreg var eit godt eller rikt land. Det var berre at hjartet mitt blei verande igjen her etter mange ferieturar i barndommen.

Eg var vel sånn 12-13 år, då eg byrja å skjønne at eg berre måtte flytte til Noreg på eitt eller anna tidspunkt. Eg hadde ikkje nokon annan «lovleg» grunn til å ville flytte til Noreg. Eg var ung og urøynd og hadde illusjonar om ei framtid der ein kvar er si eiga lykkes smed. Då eg var 15-16 år, hadde eg lært meir om verda og politikk, og eg hadde også fått med meg at Noreg hadde innvandringsstopp. Det var altså ikkje mogleg å flytte til Noreg berre fordi ein hadde lyst til det. Det var berre arbeidskraft ein hadde behov for, som kunne sleppe inn bak det byråkratiske piggtrådgjerdet. Eg gjekk på gymnaset og skjønte då at artium var ein blindveg.

Ung og ressurssterk som eg var, valde eg å slutte på skolen og heller satse på eit handverk. Eg blei bakar, og dagen etter sveineprøva reiste eg til Noreg. Eg hadde fått tilbod om jobb på eit bakeri der den eine bakaren var innkalla til militæret. Alt såg ut til å ordne seg, men så møtte eg på det byråkratiske piggtrådgjerdet i Noreg. Eg hadde søkt om arbeids- og opphaldsløyve og venta pent på svar frå myndigheitene. Det kunne ta opp til eit halvt år. Sidan eg ville jobbe og hadde det travelt med å komme i gang med det nye livet mitt, sende eg fleire brev der eg bad om raskare saksbehandling.

Piggtrådbyråkratiet gjorde meg då merksam på at ein ikkje kunne søkje om opphaldsløyve mens ein faktisk oppheldt seg i Noreg. Så eg blei beden om å forlate Noreg igjen mens søknaden blei behandla. Eg blei praktisk talt kasta ut igjen, og piggtrådgjerdet lukka seg bak meg. Venner og kjende føreslo å late som om eg var flyktning utan identitet, eller å gifte meg med ei eller anna norsk dame. Men eg hadde jo ikkje nokon annan grunn til å ville vere i Noreg enn at det var her eg ville vere. Det var ikkje spørsmål om liv eller død, men det stod om livet mitt og framtida mi. Søknaden min blei avslått sidan ein klarte å finne ein norsk bakar, som ein tvinga til å flytte frå familien sin for å ta den ledige jobben eg hadde fått.

Smottholet mitt gjennom det byråkratiske piggtrådgjerdet var å søkje jobb i Finnmark. Eg hadde skjønt at ingen arbeidslause blei tvangssende til Finnmark, og det var knapt nok nokon som hadde lyst til å flytte dit frivillig. Eg fekk til slutt arbeidsløyve og opphaldsløyve. Nokre år seinare valde eg å gå på vidaregåande skole. Så blei det høgskole og universitet og doktorgrad. Eg fann lykka. Eg er lykkeleg. Men var eg ein lykkejeger? Fekk eg nokon gong noko som eg ikkje burde ha fått? Det eg fekk, var ein sjanse til å følgje min eigen veg og lage mi eiga framtid.

Det var ingen andre enn meg sjølv som «tvinga» meg til å flytte. Eg hadde for så vidt nokon soldatar etter meg etter kvart fordi eg ikkje hadde avtent verneplikt, og dei lurte på om eg nokon gong kom til å reise ut av Noreg igjen. Eg har aldri blitt truga med våpen, og eg har ikkje bore våpen sjølv. Eg kan heller ikkje påstå at eg fekk betre moglegheiter i Noreg enn der eg kom frå; kanskje — kanskje ikkje. Men eg fekk vere meg sjølv, og eg fekk følgje min eigen veg. Eg fekk vere eit fritt menneske, og eg fekk ein sjanse til å ta eigne val og bidra i det samfunnet som eg sjølv valde å vere ein del av.

Eg ber ikkje våpen, men eg ber på ei historie som forpliktar. Eg voks opp i eit land som var delt i to; ikkje berre med piggtrådgjerde, men med ein høg mur og minefelt. Eg voks opp i eit land med kollektivt dårleg samvit for den nære fortida, der millionar av menneske blei drivne på flukt, og millionar av menneske blei drepne. Eg voks opp med ei historie i svart-kvitt som framleis blir dyrka, ikkje minst i Noreg, der min gamle nasjonalitet hos mange er forbunden med skam og eit fiendebilete, mens ein har gløymt si eiga historie og si eiga rolle når det gjeld synet på minoritetar. Eg voks opp i ei tid der ein overalt og på alle stader høyrde at dette aldri måtte skje igjen.

I 1986 stod eg som ungdom og nytilflytta i Honningsvåg i Finnmark og fekk kasta rett opp i andletet at det var «dokker» — altså vi og eg — som hadde brent ned heile byen og heile Finnmark. Eg hadde ikkje fylt tjue eingong, og foreldra mine var barn under krigen, men her var det straff og skam i fleire slektsledd. Finnmarkingane blei fordrivne med makt og våpen, men dei norske flyktningane blei tekne imot med opne armar i sør.

I dag er det min gamle nasjon som viser ansvar og opptrer som «skammarens dotter». Kan ein stå og sjå på — kan ein leve med skamma over — at den gamle fienden og store, stygge ulven Tyskland tek imot hundretusenvis av flyktningar, mens ein her i Noreg diskuterer nokre hundre eller tusen frå eller til? Kan ein la vere å skjemmast over at nokon heller vil leggje pengar over lika «der dei er» enn å sørgje for at folk held seg i live og får eit verdig liv? Er det verkeleg ikkje noka skam knytt til å snakke om «oss og dei» i staden for å snakke om at vi alle er menneske og individ med eigne draumar og planar for framtida og same rett til eit lykkeleg liv?

Eg fekk lov til å komme meg igjennom eit byråkratisk piggtrådgjerde for tretti år sidan. Eg fekk lov til å vere menneske og individ, og eg fekk lov til å følgje mine draumar og planar. Eg var ikkje på flukt, men eg var heller ikkje på jakt etter noko anna enn mitt eige personlege liv. Eg prøvde berre å vere meg sjølv. Ein del av det å vere menneske er truleg eit enkelt ønske om å vere lykkeleg. Eg jakta ikkje på lykka, men eg fann lykka. Eg var heldig. Eg er heldig.

Eg trur ikkje eg er eineståande. Eg trur ikkje eg er eit unntak. Eg er eit menneske som alle andre, og eg er eit individ. Det same gjeld kvar enkelt av dei som no bankar på døra og ønskjer seg eit liv. Kven er det som veit og avgjer at dei ikkje passar inn der eg passa inn? Kven er det som kan seie at mitt liv er meir verdt enn deira? Kven er det som veit og avgjer at dette ikkje berre kan vere potensielle nye nordmenn, men at det faktisk kan vere nye nynorskingar som likar vaflar og brunost? Skammarens dotter ser på meg, og eg skjemmest over å vere ein del av eit samfunn der det framleis er slik at nokon er likare enn andre.