DØTRE AV REYKJAVIK: Den fyrste verdas hype. Foto: Youtube
DØTRE AV REYKJAVIK: Den fyrste verdas hype. Foto: YoutubeVis mer

Alltaf fokking fly, tík!

Du treng ikkje å forstå islandsk for å forstå islandsk rap. Det er nok å vere litt barnsleg.

«Det er bare én ting jeg virkelig bebreider min far for her i livet, og det er at han aldri lærte meg å snakke skikkelig islandsk.» Det skriv Mímir Kristjánsson i fjorårets bok «Frihet, likhet, Island», og eg kunne lett ha sagt det same om min islandske far. Når eg er på øya, og folk snakkar om daglegdagse ting til meg, forstår eg stort sett alt. Men eg knotar fælt når eg prøver å svare på islandsk.

Det islandske folket har ein herleg og sunn miks av stoltheit over eige språk og identitet, og ei moderne openheit for resten av verda. Det stemmer at dei helst lagar sine eigne ord for nye oppfinningar og fenomen i stadenfor å bruke dei same orda som alle andre. På den andre sida er det nesten ingen som seier 'bless' når dei skiljast lenger; dei bruker det engelske 'bye'. Og i islandsk rap finst det mange amerikanske slangord, enten brukt som dei er, eller direkte omsett til islandsk.

Før Internett utjamna alle tidsforskjellar, var islendingane alltid frampå, og ofte dei kjappaste til å adoptere nye trendar. På grunn av dei nære (militære) banda til USA, fekk dei òg som regel amerikanske kulturprodukt før Noreg — noko eg syntes var svært tøft då eg var der på sommarferiar i barndommen. Det var òg i Reykjavik at eg oppdaga hip-hop, då eg var på kino og såg «Beat Street» i 1984.

Islendingane er det mest skrivande og lesande folket i verda, og er generelt storkonsumentar og -produsentar av kultur. Er du islending, er det stor fare for at du har gitt ut éi eller fleire bøker, eller at du spelar i eit band, eller har laga ei utstilling. I det minste diktar du litt på fritida, altså ved sidan av dei to vanlege jobbane dine. Det ville heller ikkje undre meg om Island relativt sett har flest rapparar i verda. Dei får det til, og kosar seg der ute på øya mellom USA og Europa. Sjølvbevisste og uimponerte, men på ein open og ikkje arrogant måte.

Historia og utviklinga til islandsk rap liknar på den norske. På nittitalet hadde dei rap på engelsk, og den Beastie Boys/Rage Against The Machine-inspirerte gruppa Quarashi fekk til og med amerikansk platekontrakt, og turnerte i mange land. Så skjedde det noko rundt tusenårsskiftet, og fyrst ut på islandsk var Sesar A, som gav ut «Stormurinn á eftir logninu» (Stormen etter stilla) i 2001. Morsmålsrap fekk straks si fyrste stordomstid, og spesielt populære vart keisarens veslebror, Blaz Roca, og gruppa hans, XXX Rottweiler Hundar.

Som i Noreg: Etter 15 år med bølgedalar er islandsk rap enormt stort i dag, både som mainstream kvalitetspop, tradisjonell rap og artsy elektronika-undergrunn. Nokre av dei gamle finst enno, i tillegg til ein heil skog av nye talent i alle subsjangrar, og sjølvsagt har dei fleire kunstnarar som beveger seg i gråsona mellom synging og rap. Av mine personlege favorittar i den nyare generasjonen, er Gísli Pálmi (han har ikkje musikken sin på Spotify, men her er den nyaste låten hans, og hans beste er framleis denne frå 2011). To heilt nye, og heilt forskjellige rapparar du òg bør sjekke ut, er GKR og Alexander Jarl.

Dei eg har mest opptur over for tida, er Reykjavíkurdætur, som tyder 'døtre av Reykjavik'. Ein rap-klan med 19 unge kvinner! Alle rappar, i tillegg til at nokre av dei også dansar, syng, lagar grafisk design eller spelar instrument. Alt starta med at to av dei arrangerte open mikrofon-kveld for kvinnelege rapparar i 2013. Arrangementet var ein suksess, det vart ei fast hending, og etter kvart vart alle delatakarane òg ei gruppe. Alt dei har til felles, er at dei er kvinner som lagar rapmusikk. I prinsippet er dørene opne for alle kvinner som vil vere med, det er derfor er dei så mange.

Reykjavíkurdætur gav ut debut-EPen sin i 2014, og slapp ein ny låt i no i november. Alle låtane har musikkvideo, og på gruppas YouTube-kanal finst òg fleire låtar som ikkje er ute på Spotify. Eg vil dessutan anbefale denne aldeles glimrande intimkonserten frå Icelandic Airwaves (ein slags internasjonal by:larm) i november 2015. Ikkje berre fordi dei rappar bra, det er òg ei oppvising i overskot, speleglede og publikumskontakt — alt i ein ukoreografert men likevel heilt bevisst visuell stil. (Her framfører dei òg ein låt på sitt sjarmerande gebrokne engelsk, «Nice in the ass».)

Eg likar å høyre rap på språk eg ikkje forstår, til dømes fransk. Då høyrer eg berre flowet, språket vert rein musikk — av og til avbrote av fryden over å kjenne igjen eit ord eller ein frase. Når du høyrer rap på eit uforståeleg språk, oppdagar du at det viktigaste er nettopp flowet, og du høyrer i kor stor grad det er språket som formar det. Musikarar frå forskjellige språkområde kan komponere dei same melodilinjene til ein song, men i rap ligg uttrykket så nær talespråket at det vil alltid verke styrande på flowet. Ei interessant oppdaging eg gjorde då eg budde i leilegheit i København: Dei unge folka som budde under meg, hadde ofte fest og spelte høg musikk. Det var mykje rap, men betongen mellom oss gjorde det umogleg for meg å kjenne igjen låtane. Eg høyrde stort sett bassen, trommene og flowet til rapparen. Men sjølv om eg ikkje kunne tyde eit einaste ord, kunne eg høyre på flowet om det var ein dansk eller amerikansk rappar. (Og eg kunne stikke hovudet ut vindauget for å sjekke at eg hadde rett.)

Ein tredje ting er å høyre rap på språk ein forstår nokolunde. For sjølv om eg forstår det meste av talt islandsk, er det verre med rappa islandsk. Det går fort, og er proppfullt av slang. Det var ikkje akkurat slik far min snakka. Med det er me framme med vekas vers — som eg nesten forstår — frå Reykjavíkurdæturs nyaste låt «Hæpið».

Tittelen er endå eit engelsk ord, ei direkte omsetjing av 'the hype'. I refrenget seier dei: «Ég er fyrsta heims hæpið, tík». Eg er den fyrste verdas hype. På engelsk ville det heitt: I'm the first world hype, bitch. Reykjavíkurdætur bruker òg ordet 'bitch' av og til, men oftast sleng dei på 'tík' i staden. Dette er eit gammalt norrønt ord som tyder 'tispe'. I følgje ordboka kan me framleis skrive 'tik' på norsk òg. Eit anna gammalt norrønt ord for 'tispe' er som kjent 'bikkje', som det engelske språket har tatt til seg, og vert skrive slik: 'bitch'.

Teksten ser ut til å handle om det dekadente livet i det overforbrukande og overflatiske Vesten. Men det høyrest òg ut til å vere eit lurt smil der, og brått vert teksten sjølvrefererande og komisk:

«Yin í hádegin'og Yang á kvöldin / fæ mér cherios á kókaín, þá tryllist fjöldin (Coachella) / er góð í vera slæm týpa á ríka dicksí í Flórída og í Kanada / havana? (Roca) bara a? / ég kann enga aðra sérhljóða»

Direkte omsett til norsk: «Yin om dagen og yang om kvelden / får meg Cheerios på kokain, då vert publikum begeistra (Coachella) / er flink til å vere ein dårleg type på rike kukar i Florida og Kanada / Havanna? (Roca) berre a? / eg kan ingen andre vokalar»

Så kanskje er samfunnskritikken ironisk meint. Eller dei ironiserer over det ironiske. Kanskje dei er inderlege og ironiske på éin gong, noko som er eit kjenneteikn på dagens metamodernisme. Eg vel det siste.

Same det. Høyr flowet, og dei fantastiske rulle-r-ane! (Sistnemnde er det berre spanjolane som kan slå dei på.) Og kva er det med det islandske språket som styrer flowet? To viktige ting: Rytmen i talt islandsk er i stor grad bygd på triolar, og intonasjonen er sprettent syngande. Derfor høyrest mykje islandsk rap nokså old school ut; triolar og sprettball-flow. Men artig nok, takka vere trap og anna moderne rap, er både det melodiske, det stakkato og triolane inne i varmen igjen, og islandsk rap høyrest meir moderne ut enn det har gjort på lenge.

Det er meir enn greitt for meg at eg ikkje forstår heile teksten. Slik får eg meir eg skulle ha sagt om kva teksten handlar om; eg får vere med-diktar. Dessutan er det ofte slik at eg forstår meir og meir, eller andre ting, for kvar gong eg høyrer songen. Teksten, og romet det plasserer meg i, kan endre seg over tid.

Det minner meg om barndommen. Når eg som barn høyrde musikk med engelske tekstar, forstod eg ein del av innhaldet, og dikta vidare sjølv. Det fungerte heilt fint, og i ettertid ser eg det som må ha vore gleda i å skape min eigen song, mitt eige rom, som kanskje låg ein hemmeleg plass mellom avsendarens meining og ungens (mitt) erfaringsgrunnlag. Når eg seinare i livet har høyrt igjen slagerar frå barndommen, har det ikkje alltid vore like gledeleg å oppdage kva avsendaren faktisk meinte. Ofte synest eg min tekst er betre.

Det er ikkje så dumt å vere barn igjen av og til; vere open, stille seg undrande, misforstå, dikte med. Der er mykje god kunst og gode kunstopplevingar i misforståingar og sviktande kommunikasjon.