Antikrigsdikt

Gode antikrigsdikt har ein tendens til å halda fram med å vera aktuelle. Så og seia alle dei store poetane våre har skrive antikrigsdikt.

Jag är en stor Gud

och mitt pris är 3:40 litern

och människorna slår ihjäl varandra

för min skull.

Slik opna den svenske poeten Henry Parland sitt dikt Benzin i 1930. Antikrigsdiktet har lange tradisjonar, men ein skal ikkje stikke under ein stol at dikt også har vorte skrivne av krigshissarar. Ikkje lenge etter at «Poets against War» nyleg hadde vorte starta i U.S.A., kom det opp ei nettside med folk som kalla seg «Poets for the War» og som forsvarer krigen mot Irak. Eg har ei meining om kvar dei beste poetane er med, men den skal eg halda for meg sjølv.

Antikrigsdikt finn du hjå så og seia alle dei store poetane våre; Stein Mehren, Rolf Jacobsen, Arvid Torgeir Lie, Tor Obrestad, Jan Erik Vold, Terje Johanssen, for bare å nemna nokre få. Gode antikrigsdikt har dessverre hatt ein tendens til å halda fram med å vera aktuelle.

Og det finst mange av dei, og dei finst i mange slags former. Her er eit utsnitt av eit dikt av Einar Økland:

Ja, same kva framtid

dei var med og skapte –

alle dei som stupte her

tapte!

Men – same kor mykje

blod som har runne

har likevel ikkje U.S.A.

vunne!

(Månelandskap. Våpenkvile i Vietnam.)

Harald Sverdrup var ein poet med eiga krigserfaring. Også han kunne skrive korte og konsise dikt som alle forstår.

Krigsherjet landsby

Hundre skorsteinspiper

- uten hus omkring –

er sorte kors som ingen henger på,

er hårtust fra en kvinne

og en blodskvett fra et barn

er alt.

Når dikta får ein tydeleg bodskap, er faren der sjølvsagt for at ein skal hamna i eit for enkelt og slagordaktig språk. Men dei gode poetane finn fram til vinklingar som peiker på det menneskelege, på oss, korleis me taklar ei verd som kan romme så gode og så ufatteleg vonde erfaringar. Dikta hans kan av og til ha ei provoserande blanding av eit lett språk og eit tungt mørkt bakteppe, som denne leksjonen i det å halda avstand:

Sivilbefolkning

Omsider har vi lært å bombe byer døvstumme,

lært å blinde en butikkby og fabrikkby,

grønnsakby og fiskeby.

Lært å torturere boligstrøk med friske folk og syke, barn og oldinger,

folk i samleier og søvn.

Glem Munkeveien 3,

se ikke for deg dem som bodde her

i oppgang B,

da får du ikke sove.

Altstadt, Neustadt, bare fremmede navn,

heter ikke Gamlebyen, Nykøping.

(Bremen 1945)

Leksjonar finn me også i Krigens ABC av Bertolt Brecht. Ein poet som med vidtrekkande kraft såg krigens gru gjennom dei svakaste sine auge. Og som hadde ei eiga evne til å snu perspektivet vekk frå dei mektige til å sjå det heile frå den einskilde sårbare menneskelagnaden.

Når hæren skal ut og marsjere

er det mange som ikke vet

at fienden marsjerer i spissen.

Den stemmen som kommanderer

er fiendens stemme.

Den som taler om fienden

er selv fienden.

*

General, din tank er en sterk vogn.

Den bryter ned en skog og knuser hundre mennesker.

Men den har en feil:

Den trenger en sjåfør.

General, ditt bombefly er sterkt.

Det flyr fortere enn stormen og bærer mer enn elefanten.

Men det har en feil:

Det trenger en montør.

General, mennesket er meget nyttig.

Det kan flyve og det kan drepe.

Men det har en feil:

Det kan tenke

(gjendikta av Georg Johannesen)

Dei fleste poetane har skrive antikrigsdikt. Er ein oppteken av korleis andre har det og korleis menneska prøver å løysa konfliktar, er det ikkje til å koma utanom. Er ein oppteken av kven som tapar igjen og igjen, og ser at det bare er dei med makt og stor kapital som kjem sigrande ut av krigane, så vert krig eit av dei store tema for diktinga.

Sjølv har eg prøvd å fanga den endringa som går føre seg i mennesket når det tek i bruk slik primitive løysingsmetodar. For uansett kor avansert teknologi blir, så er og blir det slik, at krig er ei uhyggeleg primitiv handling som går ut på å slå i hel den du ikkje er einig med.

Reptilrefleks

Nå fekk eg kjappe tenner.

Nå glir mi tunge glatt.

Eg er reptil i huda.

Mitt auga øglar seg.

Mi kløyvde tunge

snakkar blankt og hardt.

Det blanke er løgna.

Det harde er død.

Nå fekk eg enkle tankar.

Eit pansar ned mot panna.

Ein eim av svidde nervar.

Eit pattedyr har tapt.

Den vietnamesiske poeten To Huu viser korleis det poetiske og menneskelege smeltar saman i lågmælt fortviling:

På avstand, langt borte høyrer me igjen bombeflya

men det er tomt i skulen. Det finst ingen barn der.

Ein høyrer ikkje trampinga av små sandalar

lyden av sorga sine fallande kronblad.

Og Tarjei Vesaas viser korleis han med få ord kan gå djupt inn i kjenslene til dei som vert ramma av det umenneskelege.

Som det ikkje var der –

Barnets andlet bortgøymt.

Mora ber det bortvendt,

bortvendt alt som møter.

Ikkje lenger andlet,

men er vendt til henne.

Einast vendt til henne.

I det mørke hus.

(Napalm)

I diktet Amerika av Hans Børli, kan me lesa følgjande avsnitt, som viser korleis visse ting ikkje har endra seg stort:

en forgiftning brenner i dine årer, Amerika.

Du har spist strange fruit

for lenge. Du har

satt en blankpusset dollar

til sol på vestens himmel

og pyntet dødens knokkelsmil

med skinnende gullplomber.

George Washington er død.

Abe Lincoln er død.

John F. Kennedy er død.

Martin Luther King er død.

Men Butch Cassidy og Sundance Kid lever

- de skyter fra hoften

midt i Det Hvite Hus.

Du har drept din framtid, Amerika.

Alt du har tilbake er

en flokk lusete hauker og

en værhane.

«DET FALLER INGEN BOMBER I DAG»: Jan Erik Vold leste et av sine antikrigdikt på Youngstorget under antikrigsdemonstrasjonen 15. februar i år.