Dei språklause partia

NESTE VEKE vedtek Venstre sitt valprogram for stortingsvalet. RV, SV, Sp og Ap er alt ferdige, og snart kjem dei andre partia etter. Dei fleste kjem til å gå til val med nokre av dei magraste språkpolitiske kapitla på mange tiår. Særleg tynne blir avsnitta om norsk språkpolitikk. Kvifor er ikkje partia på parti med språket?

Partiprogramma er eit uttrykk for partia si sjølvforståing av kva det vil seie å vere eit politisk parti, og kva som er politikkens emne. På denne arenaen, som gjerne uttrykkjer politikkens prestisje, har partia tradisjonelt gitt lite rom for kulturpolitikk. Viss norske partipolitikarar i dag tykkjer det er vanskeleg å nå fram med kulturpolitiske standpunkt, er det dårleg gjort å skulde på massemedia. Partia har i sine eigne program aldri gjort kulturpolitikk viktig.

HEILT FRAM TIL den tyske okkupasjonen var partiprogramma korte og svært avgrensa i emneval. I dette tidsrommet hadde norske parti generelt lite å melde om kulturpolitikk. Utanrikspolitikk, økonomisk politikk og næringspolitikk iblanda ein dæsj sosialpolitikk, det var helst det partia då gjekk til val på. Etter 1945 utvida dei det formelle politiske repertoaret sitt. No kom utdanning og ulike sosiale emne meir med, og programma este ut til tjukke bøker. Lenge var språkpolitikk likevel ein salderingspost.

Både V og Sp har vore årvisse med sine språkpolitiske standpunkt. Ap skreiv derimot ikkje éitt ord om språkpolitikk i noko valprogram før 1945, og var ordknapp i desse spørsmåla tvers gjennom alle regjeringsåra sine like til 1981. KrF programfesta ikkje noko som helst om språk før 1973. Ved dei siste vala er det likevel ingen parti som har fått fleire røyster frå nynorskbrukarar enn nettopp KrF.

I 1981 går for første gong alle dei store partia til val med språkpolitikk i bagasjen. På denne tida heiter det seg at no er den gamle språkstriden slutt. Slik ser det ikkje ut i partiprogramma. Likevel er det ikkje nynorsk, og aller minst bokmål, partia no skriv om. Det er dei nasjonale minoritetane og dei nye innvandrarkulturane som no krev løysingar på spørsmål ingen har stilt før.

Samiske miljø hadde mobilisert kraftig for si sak på 1970-talet. Alt før den skilsetjande Alta-aksjonen i 1979-81 hadde difor mange parti funne sine standpunkt. KrF formulerte eit omfattande samepolitisk program alt i 1973, mange år før dei hadde ein tilsvarande vedteken nynorskpolitikk. Ap gjekk på si side inn i den vanskelegaste kulturkonflikten i etterkrigstida med regjeringsmakt, men utan eit klart landsmøtevedtak i ryggen.

MED PROGRAMPOSTAR i 1973 om språksida av den nye innvandringa sette Sp ei ny sak på saklista. Den første tida ville fleire parti at innvandrarmiljøa skulle få ta vare på sine eigne kulturar og morsmål i Noreg. Etter kvart kravde eit anna spørsmål svar: Skulle innvandrarane ha obligatorisk norskundervisning? Ja, sa FrP og V i 1981, men ikkje så kategorisk som i dag. Fire val seinare hadde alle partia gradvis endra meining i saka. På same tid som dei auka avstanden til den tidlegare fornorskingspolitikken overfor samane, etablerte dei ein fornorskingspolitikk overfor innvandrarane.

Di grundigare partia gjekk inn i innvandrarspråksaka, di meir kortfatta blei dei om den norske delen av språksaka. Debatten om domenetap og presset frå engelsk blei så vidt fanga opp, og berre i forbifarten. Sp og V programfesta i 1981 å verne norsk språk mot uheldig utanlandsk påverknad. I 1985 må nokon har aksjonert, for då programfesta KrF og Sp same formuleringa om «at norsk brukes som arbeids- og administrasjonsmål i nye bransjer som for eksempel i olje- og dataindustrien». Også V og SV hadde saka med det året. Fire år seinare hadde alle gløymt heile greia, og i dag finst det ikkje spor av emnet i eitt einaste program.

MEST ALLE PARTIA manglar ein allmenn og prinsipiell språkpolitikk. Språk er noko av det mest grunnleggjande i livet til alle menneske. Ikkje alle har bil. Ikkje alle har barn. Men alle har språk. Då kunne ein jo tru at iallfall nokre ville sjå eit poeng i å kople språk til demokrati. Ikkje eitt parti tenkjer eller skriv slik. I staden blir språk noko reint instrumentelt i programutkasta til både regjeringsparti og opposisjon i 2005.

Dei tre regjeringspartia heng språkpolitisk saman i éi setning.

I fire år har KrF hatt ein sterk og profilert kulturminister som har teke fleire gode grep i språkpolitikken og sikra fleire viktige nynorsktiltak. Det skulle ingen tru som les programutkastet frå KrF. Ti ord er alt KrF bruker på nynorsk i programutkastet sitt, om at «det fortsatt skal gis obligatorisk opplæring i sidemål i grunnskolen». Då kjem V betre ut i sitt programutkast, sjølv om iallfall eg hadde venta meir av det partiet som oftast har sett dagsorden i språkpolitikken. Ved sida av Sp er V utruleg nok det einaste partiet som i 2005 tek opp spørsmål kring språkteknologi.

ETTER MANGE brytingar på ei rekkje landsmøte kom H i 1997 ut med eit vedtak om valfri sidemålsundervisning. I tillegg til endra språkpolitikk overfor innvandrarar er dette det einaste viktige meiningsskiftet i partiprogramma på heile 1900-talet. Samstundes seier partiet framleis det dei har sagt i nesten alle partiprogramma sidan 1973: «Høyre vil arbeide for å holde i hevd våre to skriftspråk.» Den setninga har gjort eit språkpolitisk regjeringssamarbeid mogleg i iallfall fire år.

Blant opposisjonspartia har den breie veljaroppslutninga om FrP truleg påført dette partiet sterke språkpolitiske brytingar, men dette viser førebels ikkje att i programmet. To andre opposisjonsparti har meir å melde. Det er lenge sidan eit parti har bretta ut norsk språkpolitikk så grundig som Sp gjer i år. Partiet tek eit offensivt grep og byd på noko så sjeldant som ein ny idé: eit kapitalsterkt fond for nynorsk journalistikk. Likevel er det førebels berre SV som har programfesta behovet for læremiddel på nynorsk for innvandrarar og eit allment nynorsk leksikon på Internett. Meir uvisst er det diverre kvar Ap hamnar. 2005-programmet deira ber lite preg av å vere forma i eit parti som har drive språk- og kulturpolitikk i hundre år.

NÅR SAKA ER helse, vegar eller skule, er det ikkje måte på kor presise partia kan vere, og kor oppdaterte dei er om dei nyaste forskingsrapportane. Når språk står på dagsorden, lever parti flest lykkeleg uvitande om at det finst ein rik og nyansert faglitteratur om den språkdelte norske kulturen og om presset frå engelsk. Ordet «bokmål» har partia knapt brukt. Dermed er det heller aldri blitt utvikla ein reell tospråkspolitikk i dette landet. Så vidt eg kan sjå, har ikkje programkomiteane ein gong sett seg inn i kva deira eigne parti faktisk har sagt om emnet i sentrale komitéinnstillingar på Stortinget dei siste fire åra.

På Stortinget styrer partia, og på mange politiske saksfelt er dei nyskapande aktørar. I språkpolitikken er dei nesten fråverande. Når partia skal formulere seg om språkpolitikk, skriv dei fleste av dei forelda og omtrentleg. Språkpolitikk er blitt eit område der partia ikkje agerer, men reagerer. Det er opp til partia om dei snart skal kome på parti med språket.