Dei unge og bokkritikken

«Det Mykle kunne gjere på 50-talet og Bjørneboe på 60-talet, er totalt umuleg i 2002.»

Med jamne mellomrom oppstår ein debatt i media om litteraturkritikken. Problemstillingane synes kvar gong å vere tilpassa tabloide krav om tydelege frontar mellom klårt åtskilde motstandarar, med den nødvendige dashen av sterke kjenslar. Den journalistiske dekninga synest analog med til eksempel dekninga av ulike personalkonfliktar i NRK. Då heiter det til eksempel «storm i NRK». Tilsvarande får vi altså då «storm i det litterære miljøet». I begge tilfelle er det som regel snakk om storm i eit vannglas. Når det gjeld litteraturkritikken har vi før sett variantar som for eksempel «mannleg, middelaldrande, maktfull, men uforståande kritikar» mot «undervurdert kvinneleg forfattar». Denne gongen er det altså same fiende på kritikarsida («mannleg, middelaldrande, maktfull, uforståande»). På forfattarsida er det derimot denne gongen snakk om den unge undervurderte forfattaren, uansett kjønn.

Korleis skal slike «konfliktar» forståast, om ein ser bort frå den tabloide vinklinga? Truleg ikkje som anna (slik Vigdis Hjorth føreslår) enn at «forfatterne er sensible og har stort behov for å bli sett, forstått og oppdaget». Det gjeld då ikkje minst dei unge forfattarane, debutantane, som satsar alt på eit kort, nemleg debutboka si. Intuitivt veit dei at viss dei ikkje lykkast med å bli synlege i første forsøk, blir vilkåra dårlegare og dårlegare for kvar bok framover. Rett og slett av strukturelle grunnar: Det finst for mange forfattarar til at alle kan vere «synlege». Det er til og med for mange debutantar til at kvar av dei kan bli «synleg». Og etter kvart blir oddsen dårlegare og dårlegare. Skjer det ikkje eit mirakel (for eksempel Frode Gryttens «Bikubesong»), kan ein sjå for seg eit forfattarliv i halvmørke. For kvar bok vil ein få mindre og mindre merksemd. Til sist vil gløymsla vere total. Dersom ein då ikkje gjer nokre desperate mediale stunt for å tiltrekke seg ei meir spektakulær merksemd. Som oftast ikkje har stort med det litterære verket å gjere, men med utanforståande, medialt tilpassa (det vil seie tabloide) verkemiddel. Med andre ord: Det vi kan kalle «Ari Behns metode».

Hovudpoenget er knappast om «middelaldrande mannlege kritikarar» under- eller feilvurderer henholdsvis kvinnelege eller unge forfattarar. Denne debatten er berre eit spel for galleriet. Det synest ikkje å ligge noko substansielt i denne påstanden. Alt handlar om merksemd. Og der burde ikkje verken dei kvinnelege forfattarane (iallfall ikkje dei medieaktive som oftast deltek i slike debattar) eller dei unge forfattarane uansett kjønn ligge dårlegast an. Dei fleste lesarane (og dermed Bokklubb-medlemmene) er kvinner. Og alle veit at merksemd i det lange løp er avhengig av deltaking i Bokklubb-karusellen med tilhøyrande besøk i Bokbadet. Andre tilnærmingar finst knapt om ein ønsker «merksemd». (Om ein då altså ikkje giftar seg med ei prinsesse.)

Når det gjeld dei unge, er det vel alltid slik at media gjerne vil ha det unge, friske og nye, og gjerne er raske til å peike ut kandidatar som kan representere dette «nye». Som då gjerne får som oppgåve å sette på plass det tilstivna og «middelaldrande» ved å vise fram ein ny giv, ein ny virilitet. At desse stjerneskota ofte viser seg å falme fort, er ei anna sak. På merksemdskalaen kan dei score brukbart ei stund. (Bortsett altså frå at talet på debutantar har eksplodert slik at konkurransen blir uuthaldeleg). Men «alt annet lige», som danskane seier, så er det vel heller dei middelaldrande mannlege forfattarane som kjem dårlegast ut når det gjeld merksemd. Dersom dei då altså ikkje har ein spesielt spektakulær profil som kan tilpassast tabloidkrava og/eller alt er kjend som merkevare i Bokklubb-karusellen.

Eg trur knapt kritikken i seg sjøl er nok til å «løfte» eit slik forfattarskap, dersom det altså ikkje finst andre (helst meir eller mindre kinky) grunnar til merksemda. Eg trur dei unge forfattarane instinktivt skjønar at dei bør vere «kinky» for å ha nokon sjanse på denne merksemdsmarknaden. Dei bør anten skrive spekulativt (eller «ærleg»?) om vald, tilsvarande om seksualitet, og iallfall bør dei ha eit grisete språk eller på andre måtar prøve å utfordre den utsøkte smak og dei herskande verdiar.

Med andre ord: Ein utdatert romantikk som bygger på dei feilaktige forutsetningar at motsetninga endå finst mellom den bornerte borgaren (med «god smak») og altså den opprørske kunstnaren/forfattaren som «sprenger grenser». Det Mykle kunne gjere på 50-talet og Bjørneboe på 60-talet, er totalt umuleg i 2002. Deira den gong forbodne bøker ligg på kvart nattbord i dag, også som bokklubbutgjevingar. Den gode smak er blitt kinky. Eg vil tru dei moderne mellomlagslesarane vil prøve å henge med så godt dei kan i svingane også når det gjeld dei utfordrande unge. Dersom dei har tid til å lese i det heile. For er ikkje dette unge opprøret litt sjarmerande? Og gjeld det ikkje å henge med, for å fatte noko av «tidsånda», eventuelt eins eigne barn? Vi lever jo «i eit heilt nytt og annleis samfunn», som det heiter når politikardinosaurar diskuterer på «Holmgang» om Arbeidarpartiet er gått ut på dato.

Utan at eg skal seie det for visst, vil eg tru at mange unge forfattarars sprell i dag, både i bøker og medieframstøytar, skuldast eit meir eller mindre bevisst ønske om ei merksemd av denne typen. Altså ei spektakulær markering av at ein er ung og «annleis», at ein er i opposisjon. Då treng ein altså ein motstandar. Og kva er då betre enn ein «bornert og middelaldrande» kritikar? Sjøl om bøkene elles ikkje blir forfulgte på nokon måte, kan det vere greitt å sole seg i at ein i det minste blir «misforstått» av ein eller annan reaksjonær pamp og besteborgar som har okkupert den litterære kanon og vil halde dei - unge, friske, opprørte og provoserande - utanfor den gode smak og det gode selskap. (Kva dei unge eigentleg skal dér viss dei i hovudsak vil vere opprørske, antiborgarlege og provokatoriske, er ei anna sak.)

Eg kan ikke skjøne anna enn at det for ein forfattar av denne typen må vere totalt uuthaldeleg å ikkje ha ein slik motstandar. For korleis kunne frontane ellers synleggjerast? Korleis kunne ein markere at ein var «ung, opprørsk og provokativ» viss ein ikkje hadde ein streng farsfigur å opponere mot? Slik sett må vel Øystein Rottem fungere som den ultimate farsfiguren, som kvart år bør forvente seg eit knippe «faderdödarar» som i rein sjølvopphaldingsdrift konstruerer eit fiendebilete. Utan dette biletet ville dei vere ein nobody og forsvinne i det grå krattet av anna litteratur samfunnet kan forhalde seg likesæl til. Men premiere iblant med ein pris eller eit stipend viss det høver seg slik. Spektakulær blir ikkje denne karrieren. Snarare ein jamn og traurig kvardag som liknar livet. Ein verre lagnad kan vel knapt ei ung og subversiv forfattarsjel tenkje seg.