MICHEL EYQUEM DE MONTAIGNE (1533-1592): Lenge har eg late som eg var vel bevandra i Montaigne, sjølve oppfinnaren av essaysjangeren. Det har eg ikkje vore.
MICHEL EYQUEM DE MONTAIGNE (1533-1592): Lenge har eg late som eg var vel bevandra i Montaigne, sjølve oppfinnaren av essaysjangeren. Det har eg ikkje vore.Vis mer

Den engasjerte tilskodar

Forsøk på å forstå lesingas og skrivingas hemmelighet.


Kommentar

Denne sommaren har eg hatt Montaigne som hjelpemann. Eg brukte Antoine Compagnons vesle gule føljetongbok (Solum, 2013) som inngang, og derifrå prøvde eg på ny å gje meg i kast med breidda og djupna i Michel de Montaigne (1533–1592) sine forsøk på å tenka, tenka etter, tenka om, og så skriva om det. Tilsynelatande slentrande, men gjennomarbeidd og i stadig undring og endring.

Lenge har eg late som eg var vel bevandra i Montaigne, sjølve oppfinnaren av essaysjangeren. Det har eg ikkje vore, men det har på underlig vis kjentest slik likevel etter noen overflatetak. Det har gitt gjenkjenning, også fordi andre har plassert meg i utkanten av den skrivetradisjonen. Det er ei ufortent ære, men kanskje prøver eg nå å gjera opp for meg?

Montaigne hadde vore offentlig deltakar då han skreiv sine tekstar, men var det ikkje lenger. Han hadde trekt seg tilbake og var ein tilskodar til stort og smått som skjedde og hadde skjedd, Tilskodar, men ein engasjert tilskodar – også til seg sjøl og det han las, opplevde og hadde vore med på.

Å nærma seg Montaigne langsamt nok, er ikkje lett. Ein må roa ned, for å prøva lesa han, er litt som å eta potetgull: Du hiv innpå og kjenner knapt smaken av det eine gullkornet før du sluker det neste. Andre gonger forstår du lite fordi du ikkje er klassisk danna nok til å vera heimekjent i gresk mytologi og filosofi. Når du har prøvd å fordøya det heile, har du gløymt det meste. Men vakkert er det uansett.

Artikkelen fortsetter under annonsen

Kva har eg lært av desse leseøvingane? Ikkje så mye meir enn at eg kjenner meg litt klokare og kanskje er blitt forvirra, tvilande og ettertenksam på eit litt høgare nivå. Uvitenhet er ikkje bra, men den lærde uvitenhet er ikkje betre. Når ein trur ein har vore djup, er det på tide å koma seg tilbake til overflata.

Når eg skriv, trur eg jo at eg bygger opp synsvinklar og standpunkt med formuleringar som er mine eigne. Sjøl om det hender at slåande formuleringar kan føra til meiningar eg ikkje visste at eg hadde før eg prøvde dei ut. Men splinten i mitt eige auge, som eg bruker til å sjå med, skal eg ikkje gje andres bjelkar skulda for. Den er mitt eige ansvar.

Men oftare enn eg er klar over bruker eg andres ord og tekstbitar eklektisk og etter minnet for å finna mine uttrykk. Noen gonger utan å vita det, men andre gonger for å prala med det, eller for å ha glede av å legga inn løynde sitat. Eg tel ikkje det eg låner, men eg veg det. At det er anstendig framgangsmåte for ein skrivar, tar eg Montaigne til vitne på.

Eit favorittsitat som liknar eit credo har eg frå Olof Lagercrantz i den nydelige, vesle boka «Om konsten att läsa och skriva». Han finn nøkkelen til lesingas løyndom i eit brev frå Leo Tolstojs hustru då ho hadde manuset til Krig og Fred til reinskriving: «Når jeg setter meg for å skrive, føres jeg bort til en verden av poesi, og undertiden forekommer det meg til og med som om det ikke er din roman som er så god, men jeg som er så klok.»

Lik Dagbladet Meninger på Facebook