Den muslimske vekkelsen

Store delar av den muslimske verda gjennomlever no ein djuptgripande antivestleg vekkelse som viser seg på alle samfunnsplan. Med Egypt som utgangspunkt dokumenterer vi (fotograf/redigerer Mohammed Alayoubi og underteikna) gjennom filmen «Vekkelsen» denne nye religiøse oppvakinga i den muslimske verda.

Vekkelsen i den muslimske verda har mange slåande likskapar med vår eigen bedehuskultur. Det kan vere mange årsaker til denne vekkelsen, men teikna ser ein overalt. Arabiskkunnige merkar det til dømes når ein snakkar med folk. Folk flest flettar ein heil masse religiøse utsegner inn i det daglege språket, og på gata i Kairo er no sløret langt meir framtredande enn på veldig mange år. Drosjesjåførane spelar ikkje musikk i bilane sine lenger, i staden har dei kassettar med moralske formaningar frå imamen og forteljingar om livet til profeten. Og folk ber meir enn før. Dette har mellom anna den konsekvensen at store delar av samfunnslivet stoppar opp fleire gonger om dagen. Vi snakkar om ein brei og djuptgåande vekkelse, men der det store fleirtalet av dei truande er fredelege menneske som er mot vald.

Egypt er viktig fordi landet er ein sentral rollemodell i den arabisk-muslimske verda. Det som skjer i Egypt har historisk sett alltid hatt konsekvensar for resten av den muslimske verda. Difor har vi valt å filme i hovudstaden Kairo.

Artikkelen fortsetter under annonsen

Kva er så årsaka til denne vekkelsen? Kvifor blir den jamne egyptar meir religiøs? Amnesty rapporterer om massive brot på menneskerettane og undertrykking av islamistar i landet og Transparency International har dokumentert omfattande korrupsjon, men dette er berre ei delforklaring.

Etter det arabiske nederlaget mot erkefienden Israel i 1967 stod det klart for dei fleste at president Nassers arabiske sosialisme var død. Seinare kom etterfølgjaren Sadat med marknadsliberalistisk tankegods. Etter at han også var ute av soga, likvidert av militante islamistar i 1981, tok visepresidenten hans, Moubarak over makta og innførte unntakslover som framleis er gjeldande. Alt dette medan palestinarane vart behandla av verdssamfunnet på eit vis som gjorde den arabiske verda svært opprørt.

Nederlaget i 1967 og den feilslåtte politikken til Sadat fekk mange egyptarar til å innsjå at verken sosialisme eller kapitalisme var dugande modellar om ein ville ha eit rettvist og godt samfunn. Det oppstod eit ideologisk tomrom kor islamismen rykte inn.

I dag er det vakse fram ein stor islamsk sektor med eigne skular og sjukehus fordi staten ikkje har klart å levere det som var lova etter revolusjonen i 1952. Folk er desillusjonerte fordi det egyptiske velferdsprosjektet er køyrt i grøfta. Dei dødes by i Kairo kan tene som eit grotesk døme på regimets fallitt. Berre på denne store gravplassen bur det fleire hundretusen menneskjer. For desse sosialt utarma menneska er det religionen som gir trøyst og eit verdig liv, og med bakgrunn i denne sørgjelege tilstanden grip egyptarane til sitt eige, til islam og til islamisme. I filmen snakkar vi med bror til Hassan al-Banna som skipa Den muslimske brorskapen i 1928. Dei ytterleggåande islamistiske rørslene reknar alle den moderate Brorskapen som opphavet til islamismen. Gamal al-Banna meiner den muslimske verda er lei av konsum og forbruk, og at folk vil ha noko anna enn sjølvdyrking og egoisme. Sjølv reknar han seg som liberal demokrat. Han meiner muslimane som bur i Europa representerer dei verste sektene i Islam.

Den internasjonalt kjende egyptiske menneskerettsaktivisten Saad Ibrahim meiner islamismen er i kraftig vekst grunna vestleg intervensjon og no sist det amerikanske felttoget i Irak. Han meiner at kvar gong menneska i den muslimske verda opplever ei stor ekstern utfordring eller blir slått, strekkjer folk seg etter religionen for trøyst, for å forstå, og for solidaritet.

Når det gjeld det egyptiske sekulære regimet har det ikkje vore mogleg å få nokon i tale frå den kanten. Generalsekretær Amr Moussa i Den arabiske liga, som lenge var utanriksminister i landet, meiner vekkelsen er eit uttrykk for djup frustrasjon grunna ei rekke ulike forhold og då særleg den dårlege behandlinga av palestinarane, men han prøver å avdramatisere det heile ved å seie at arabarane alltid har vore eit religiøst folk.

Dia Rashwan ved det anerkjente forskingsinstituttet al-Ahram i Kairo viser til at det har vore 16 val i den muslimske verda dei siste åra, og at islamistane har gått fram på alle frontar frå Marokko til Indonesia.

Ser vi nærare på islamismen som politisk retning er det klart at den breie moderate rørsla er fredeleg og hevdar seg å vere demokratisk. Den muslimske brorskapen høyrer med i dette bilete. Når det gjeld den radikale fløya er det nærliggande å ta utgangspunkt i boka Vegmerker, som er det revolusjonære Islams politiske manifest. I boka argumenterer forfattaren Sayyid Qutb for det han meiner er den rette vegen til det sanne islamske samfunnet. Egyptaren Qutb var samtidig med Hassan al-Banna men valte altså ein meir radikal kurs.

Målet til al-Qaida og liknande grupper er å etablere ein stat som er styrt av guddommelege lover. For å fullbyrde ein slik stat, er første steg å avgrense påverknaden frå ikkje-muslimske land. På den måten får den muslimske shariastaten tilbake sin eigen sanne muslimske styrke. Så seier Qutb at den som trur dette kan gjerast utan å bruke vald tar feil, og at dersom presidenten i eit muslimsk land er ein fråfallen må han avrettast. Dersom dei politiske styresmaktene ikkje er i stand til å fullbyrde denne dommen, må ein fortropp av dei truande utføre oppdraget. Etter det blir det meir eit praktisk spørsmål om kven som skal utføre sjølve avrettinga.

Islamisten Montasser Zeyat sat på 1980-talet fengsla saman med nestleiaren i al-Qaida, Aiman el-Zawahiri. Montasser, som no arbeider som advokat for unge islamistar, seier situasjonen i Egypt no er heilt på brestepunktet og at det berre er eit tidsspørsmål før islamistane tar over makta. Om dette kjem til å skje gjennom demokratiske val eller gjennom ein revolusjon lik den vi såg i Iran, er han ikkje sikker på, men han er sikker på at det skjer.

Observatørar meiner den muslimske verda og Midt-Austen spesielt no må gjennom ein periode der slagordet om at Islam er løysinga skal prøvast ut i praksis. Korleis dette kjem til å gå, om islamismen i posisjon lar seg kombinere med demokrati, er det få eller ingen som i dag kan svare overtydande på. Islamistane på si side hevdar at dette ikkje vil vere noko problem. Likevel er det ein nøktern observasjon at islamistane representerer ein totalitær ideologi. Det er difor på sin plass å spørje om dei vil gje kommunistar, ateistar og liberalistar fulle rettar i eit demokrati der islamismen er styrande. Vil dei til dømes arrangere nyval etter at dei har fått makta? Til det svarer dei at når den islamske shariastaten er ein realitet har ein nådd det høgste sivilisasjonsnivået, ein stat gitt av Gud, og på det stadiet ser dei ingen grunn til å «gå tilbake til» ei demokratisk styreform fordi shariastaten er rettvis for alle.

Det ligg eit håp i dei spede forsøka på å etablere islamdemokratiske parti slik vi kjenner modellen frå dei kristelegdemokratiske partia i Europa. Slik sett vil utviklinga i Tyrkia vere eit sveinestykke for dei moderate islamistane dersom dei vil overtyde oss andre om at dei verkeleg er demokratar også i praksis.