Verda er farleg: Eg ynskjer ikkje å påføre dotter mi traume. Det handlar heller om å stimulere henne til å gruble på den konstruktive måten. Som ei løvemor som filleristar ungen sin, ei kjærleg slåsting der målet er å vekkje nokre instinkt, realitetsorientere avkommet.» Foto: Frank May/ NTB scanpix
Verda er farleg: Eg ynskjer ikkje å påføre dotter mi traume. Det handlar heller om å stimulere henne til å gruble på den konstruktive måten. Som ei løvemor som filleristar ungen sin, ei kjærleg slåsting der målet er å vekkje nokre instinkt, realitetsorientere avkommet.» Foto: Frank May/ NTB scanpixVis mer

Det er det traumet

Kva er vel eit menneske utan traume?

Debattinnlegg

Eg stussa litt. Orda kom frå bilradioen, nærare bestemt frå ein barnepsykolog som var henta inn for å gjera greie for korleis vi skal verne barna våre så dei ikkje pådreg seg livsvarig mein. Han vart litt stressa og pressa mot slutten av programmet, og utbraut altså: Men kva er vel eit menneske utan traume? Spørsmålet vart hengande, den tilmålte tida var over, det var nok ikkje slik programmet skulle ende, men det gjorde det altså.

Sjølv vart eg så spontant begeistra at eg nesten klappa i hendene, men som ansvarleg sjåfør tromma eg berre hardt i rattet. For kva er vel eit menneske utan traume? Eg kjenner nokre, men dei blir aldri dei nærmaste venene mine. Det er både plumpt og fordomsfullt, men eg synest ofte dei er uinteressante. Slik, då var det sagt.

Traume kjem frå gresk og tyder skade eller sår. I definisjonen heiter det at eit traume er ei overveldande og ubehageleg hending som trekkjer ut i tid slik at personen blir prega av hendinga. Ingen ynskjer vel å påføre andre traume. Likevel. Eg klarer ikkje å sleppe tanken på at traume kan føre til noko godt på sikt. Sjølv har eg hatt god nytte av barndomstrauma mine. Som mange andre vart eg plaga på skulen i store delar av barndomen. Eg vaks opp i ei landbruksbygd i Valdres. Eg tippar at kring nitti prosent av elevane kom frå gard. Og eg vart mobba for fjøslukt. I dag kan eg sjå det komiske i det, den gongen var det berre vondt. Medan det stod på, handla det mest om å halde hovudet over vatnet. Gøyme seg i hjørnet bak søppelspanna, bli usynleg, slik tusen andre mobbeoffer har gjort og framleis gjer.

Artikkelen fortsetter under annonsen

Då eg var ferdig med vidaregåande, reiste eg frå Valdres. Eg reiste med ei enorm kjensle av fridom. Det var folkehøgskule, vener, eit halvår i bilen, språkkurs, kjærastar, Tom Waits og Lucky Strikes, skriving, raude togkupear gjennom Europa med ein interrail-billett i lomma. Eg trudde det handla om min frie vilje. Fyrst i ettertid ser eg at det handla like mykje om flukt. Om å leggje så mykje avstand som mogleg mellom meg og dei. Flukta frå barndomen, flukta frå traumet. Like fullt, og her kjem poenget: Eg elska kvart sekund av den flukta. Eg ville ikkje ha vore noko av det forutan. I desse åra tok eg mi danningsreise, og det ville aldri skjedd utan barndomstrauma som høgoktanbrensel på tanken.

Posttraumatisk vekst. Jau då, omgrepet finst. Det er forska på korleis traumatiske hendingar kan påverke hjernen på ein positiv måte. Eg seier kan, for det er slett ikkje alle som får ein positiv effekt av trauma sine. Posttraumatisk vekst er skildra som positive personlege endringar knytt til det å ha opplevd traumatiske hendingar. Gjennom «konstruktiv grubling» opplever mange ein auka personleg styrke, nye og betre livsprioriteringar. Dotter mi er fem år og rein som nyfallen snø. Bortsett frå nokre episodar med brøling ved leggjetid er ho skåna frå alt vondt. Snart byrjar ho på skulen, og eg undrar meg på kven ho skal bli. Eg går over haugar av lik for å beskytte henne. Dotter mi skal ikkje bli mobba, det har eg forbanna meg på. Men endå verre enn tanken på at ho skal bli mobba, er tanken på at ho sjølv skal bli ein mobbar.

Så korleis skal eg vekkje denne «konstruktive grublinga» hjå dotter mi? Eg tenkjer tilbake og ser meg sjølv som barn oppløyst i tårer framfor den flate, gamle kassettspelaren. Minnest korleis eg kunne sitje og spole tilbake og høyre om att og om att dei same songane på den gamle kassetten «Frem fra glemselen». Det var utmattande, eg kjente smerta heilt inn til beinet kvar gong den vesle jenta i ein sal på hospitalet spurde dokteren når ho kunne få koma heim. Til slutt svarar ikkje dokteren, «stryker blott det gyldne hår. Det er tårer i hans øyne når han vender seg og går». Fy faen. Og slik starta sniktraumatiseringa av den fem år gamle dotter mi. No er «Byssan lull» og «So ro» skifta ut med «Vesleblakken» og «En drankers hytte». Eg har forklart henne den krunglete ordlyden, og det opprører henne djupt at ein pappa kan stikke på kafé seint på kvelden medan ungane sit svoltne heime. Skikkeleg svoltne. Utan mor, for ho er sjølvsagt død. Og minstejenta er sjølvsagt sjuk. Skikkeleg sjuk. Det er så urettferdig, seier ho med dirrande underleppe, og eg gøymer smilet mitt medan eg trøystar. Dette funkar. Dotter mi er i ferd med å utvikle medkjensle.

Med handa på hjartet: Eg ynskjer ikkje å påføre dotter mi traume. Det handlar heller om å stimulere henne til å gruble på den konstruktive måten. Som ei løvemor som filleristar ungen sin, ei kjærleg slåsting der målet er å vekkje nokre instinkt, realitetsorientere avkommet. Verda er farleg, vesle ven, verda er farleg.

Det er lys i enden av tunellen. Dette veit vi. Historiene er mange. David Copperfield, Charlie og sjokoladefabrikken, den stygge andungen. Vi startar i endelaust mørke og elende, vi kjempar, tapar og vinn, tvilar og trur, og så ein dag er vi komne til nattas ende. Og så står vi der då, blenda av lyset og snipp snapp snute. Men her startar ei ny historie som er vel så viktig. For det er no ein må finne ut kven ein vil vera. Nokre tenner ein fakkel og går inn att i mørket, til dei som framleis strir.

Eg kjenner til ein organisasjon, driven for og av rusavhengige og deira pårørande. Dei lyste ut ei stilling nyleg. Den einaste kvalifikasjonen var at ein har hatt erfaring med rusavhengigheit. Har du eit traume, så har du ein kompetanse. Eg prata ein gong med to jenter som på frivillig basis dreiv eit incestsenter. Dei hadde sjølv vore seksuelt misbrukt i barndomen, og dei visste kor viktig det er at det finst eit apparat med menneske som veit, som forstår, som har vore der. Russekulla på vidaregåande i Valdres har i mange år møtt den same mannen frå Biltilsynet. Kvart år fortel han om den dagen, på åttitalet, då han var fyrstemann som rykte ut til ei bilulykke. Den døde ungguten i vegbanen var sonen hans. Historia hans sit i hjerneborken til hundrevis av valdrisar som ferdast i trafikken. Det er motet til ein sørgjande far som har redda liv langs vegane kvart år dei siste tjue åra.

Det er ikkje ei generell interesse for eit eller anna fagfelt som driv desse menneska. Det er det traumet dei ber på. Den posttraumatiske veksten spelar ei rolle. Desse menneska ser annleis på verda. Dei prioriterer på ein ny måte. Dei har utvikla eit nattsyn som gjer mørket gjennomtrengeleg.

Kva er vel eit menneske utan traume? Kva er vi utan den djupe visdomen fødd ut av smerte? I ytterpunkta Malala Yousafzai, som reiser seg etter skota og held fram med å tale ekstremistane midt imot. Teiknarane som dyppar pennen i blod og held fram med å teikne. Faren som står opp og fortel om den døde son sin slik at andre ikkje skal køyre seg i hel. Drivne av den same krafta. Dette høgoktanbrenselet, som i beste fall kan endre verda.

Det er det traumet me ber på. Som ei morgonstund vil få oss til å glide inn på ein våg me ikkje har visst om.

Ein lengre versjon av denne teksten står på trykk i nyaste utgåva av tidsskriftet Syn og Segn.

Lik Dagbladet Meninger på Facebook