REVISJONISTISK: «I den grad avisa er kjend i det heile, så er det for den historiske revisjonismen ho forfeikta heile vegen, eit bilete der etterkrigstidas bilete av skurkar og heltar i det okkuperte Noreg skulle rettast opp. Forsvaret for Quisling er til dømes gjennomgåande», skriv artikkelforfattaren.
 Foto: Kihle / NTB Scanpix
REVISJONISTISK: «I den grad avisa er kjend i det heile, så er det for den historiske revisjonismen ho forfeikta heile vegen, eit bilete der etterkrigstidas bilete av skurkar og heltar i det okkuperte Noreg skulle rettast opp. Forsvaret for Quisling er til dømes gjennomgåande», skriv artikkelforfattaren. Foto: Kihle / NTB ScanpixVis mer

Det nyfascistiske opposisjonsorganet

I 1947 fekk Noreg eit nyfascistisk opposisjonsorgan. Under ulike namn - og med varierande profil - skulle den avisa koma ut heilt fram til 2003. For dei fleste er ho ukjend.

Ein av dei mest fascinerande tinga med den norske fascismen si historie er kor lite kjend ho eigentleg er.

Det er rett nok mykje materiale tilgjengeleg om tida før andre verdskrigen, og ein kan fylla store bokhyller med bøker om okkupasjonsåra, inklusive om Nasjonal Samling. Likevel er det stadig kvite flekkar å fylla i, slik Terje Emberland og Matthew Kott i fjor gjorde med si bok «Himmlers Norge». Etter andre verdskrigen vert dei kvite flekkane fleire. Ei av få bøker om tematikken er Per Bangsund si bok «Arvtakerne» frå 1984. Den er eit journalistisk produkt. Akademiske titlar er det langt mellom, sjølv om det dukkar opp nokre einsame svaler, og ein del meir om den norske nynazismen på 1990-talet.

Ein kunne ta dette som eit teikn på at fascismen forsvann i Noreg etter krigen. Ein kan vera freista til å tenkja at nederlaget og det særs omfattande rettsoppgjeret som fulgte sytte for at den norske fascismen låg att med broten rygg. Det siste er det også noko i. Men fascismen forsvann ikkje.

For å forstå det norske biletet kan det vera nyttig å sjå utanfor landegrensene. Alt i 1946 oppstod det fyrste langvarige nyfascistiske partiet i Europa, italienske Movimento Sociale Italiano. Nokre år seinare - i 1951 - samla ei rekkje aktivistar frå ulike land seg for å etablera ein nyfascistiske internasjonale. Denne rørsla, som rett nok vart relativt kortvarig, lånte det italienske namnet og kalla seg Europas Sosiale Rørsle. Ho vart også kjend under eit anna namn, etter byen ho var etablert i, som Malmö-rørsla. Frå leiande personar i denne rørsla er det mogleg å trekkja liner fram til fleire høgreradikale parti i dagens Europa. Eit av styremedlemmene, den sjølverklærte fascisten Maurice Bardèche, skulle på 1960-talet til dømes få mykje å seia for dei franske, høgreradikale miljøa som til slutt brakte partiet Front National til verda.

I norsk samanhang er det likevel eit anna av styremedlemene som er mest interessant, og det er svensken Per Engdahl, mannen som stod som arrangør for møtet i Malmö. Engdahl hadde vore aktiv i den svenske fascistrørsla sidan lenge før krigen, og aksemaktene sitt nederlag fekk ikkje han til å gje opp, sjølv om han etter krigen i noko grad skulle omformulera sin fascistiske ideologi. Engdahl var samstundes ein mann med mange kontakter i Noreg. Han bidrog til å etablera fluktruter for nordmenn som stakk frå landssvikoppgjeret. Han vitja Noreg for å halda føredrag. Og han leverte også både artiklar og kortare bidrag til den norske avisa Folk og Land, ei avis som fungerte som eit partiorgan for ein hard kjerne av tidlegare NS-medlemer. I 1951 kom han til dømes med denne poetiske nyttårshelsinga til «sine meningsfeller i Norge»: Jag önskar Er Norge tilbake, Ert Norge, stolt och fritt, Ty Norge skal skapa en framtid, där Ni har kämpat och stritt.

Espen Olavsson Hårseth kallar i si masteroppgåve i historie denne avisa for eit «nyfascistisk opposisjonsorgan». Han omtaler perioda frå 1967 til 1975. I røyndomen var imidlertid avisa eit slikt organ allereie lenger før dette.

Folk og Land byrja å koma ut i 1947, under namnet Skolenytt. Utgjevar var den tidlegare læraren og journalist Nils Vikdal, og avisa var tenkt som organ for dei som - til liks med Vikdal - hadde vore medlemer i den NS-kontrollerte fagorganisasjonen Lærersambandet. Alt året etter vart profilen breiare, avisa vart kalla 8. mai, og i hausten 1952 fekk ho sitt endelege namn. Under det skulle ho halda fram med å koma ut - rett nok etterkvart med låg frekvens - heilt fram til 2003.

I den grad avisa er kjend i det heile, så er det for den historiske revisjonismen ho forfeikta heile vegen, eit bilete der etterkrigstidas bilete av skurkar og heltar i det okkuperte Noreg skulle rettast opp. Forsvaret for Quisling er til dømes gjennomgåande.

Men avisa hadde også ei anna side: Ho rapporterte om nyhende frå likesinna i andre europeiske land. Ho publiserte artiklar av leiande fascistiske etterkrigsaktivistar internasjonalt, ikkje berre Engdahl, men også Bardèche, og også den britiske fascistleiaren Oswald Mosley. Holocaustrevisjonistisk materiale vart tilrådd og omtalt, notisar gjevne att frå nyfascistiske organ i andre land. Etterkvart dukka større idear opp. I 1963 skreiv Orvar Sæther - ein tidlegare sentral hirdmann - om norske og svenske nyfascistar sin idé om nordisk samling. Artikkelen var utførlig, skildra ti tenkte delstatar i eit felles norsk-svensk rike, og vart innleia med eit langt sitat frå ein av Quisling sine taler.

På siste halvdel av 1960-talet kom nye og yngre krefter til, og avisa vart ein møtestad. Her fann gamle NS-folk og folk i yngre nyfascistiske miljø saman, slik Hårseth syner i masteroppgåva si. I åra som fulgte fekk avisa eit meir dagsaktuelt preg, og ho vart i større grad eit openbert kamporgan. Det førte imidlertid til både auka - og ubehageleg - mediamerksemd, og til økonomiske problem, og i 1975 vart det gjennomført eit «palasskupp» i redaksjonen. Etter fekk avisa eit reinare, men ikkje utelukkande, historierevisjonistisk preg.

Likevel er dette ein del av forteljinga om ein historisk tråd gjennom delar av den norske høgreekstremismen og -radikalismen si historie, ein tråd som er lett å følgja: historiene om Nasjonal Samling på 1940-talet, Nasjonal Ungdomsfylking og Norsk Front på 1970-talet og Nasjonalt Folkeparti på 1980-talet er historier som heng saman.

Følg oss på Twitter

Denne tråden er ein del av den svarte tråden i også europeisk historie, og sjølv om han etterkvart vert vanskelegare å følgja i vårt eige land, er det også ein tråd som går heilt fram til vår eiga tid. Difor fortener sjølv ein historisk bagatell som Folk og Land ny merksemd, både frå journalistar og i akademia.

ARTIKKELFORFATTER:  Øyvind Strømmen  Foto: Berit Roald / Scanpix
ARTIKKELFORFATTER: Øyvind Strømmen Foto: Berit Roald / Scanpix Vis mer