SORTERING: 9 av 10 foster diagnostisert med Downs syndrom er blitt abortert dei siste åra. Utan statens velsigning er me altså allereie «blitt» Danmark. Illustrasjon: Flu Hartberg
SORTERING: 9 av 10 foster diagnostisert med Downs syndrom er blitt abortert dei siste åra. Utan statens velsigning er me altså allereie «blitt» Danmark. Illustrasjon: Flu HartbergVis mer

Det statlege sorteringssamfunnet

Downs syndrom har ein verdi i seg sjølv — så lenge mor er under 38 år.

Meninger

«Aborter det og prøv igjen. Det vil vere umoralsk å sette det til verda dersom du har eit val». Det var det korte og greie svaret frå æresdoktor ved UiO, Richard Dawkins, sist veke, på følgjande tweet frå ei 33 år gammal kvinne: «Eg veit ærleg talt ikkje kva eg hadde gjort dersom eg var gravid med eit barn med Downs syndrom. Eit ordentleg etisk dilemma.»

Dawkins? — ateismens Børre Knudsen — utspel kjem parallelt med at mediene melder om stor pågang frå norske kvinner ved danske og svenske klinikkar som tilbyr tidleg ultralyd (TU). På same tid har avissidene vore fylte med forteljingar om korleis det er å vere foreldre til barn med syndromet, og i haust kjem Livet med Marikken, ei bok med same tematikk.

Det me har no er ein underleg uavklart situasjon: staten tilbyr ultralyd til alle gravide rundt veke 18. Er du over 38, får du dessutan TU i veke 12 — den veka då nakkefalden som tyder på Downs  syndrom (DS) er mest synleg (den er ikkje synleg på ultralyd i veke 18).
Er du under 38, men ønskjer TU, kan du betale for dette sjølv ved ein privat klinikk. På landsbasis får rundt halvparten av alle gravide utført TU — og i hovudstaden er talet sjokkerande høgt: 9 av 10 tar TU. Den typiske TU-gravide er ei høgt utdanna kvinne i byen. Altså avgjer inntekt og geografi. 

Artikkelen fortsetter under annonsen

Den artige kombinasjonen Ap, SV og Frp ønskjer å tilby TU til alle på statens rekning. I regjeringsplattforma er spørsmålet freda ut perioden: berre gravide over 38 får tilbodet. Helseminister Bent Høie har ved fleire høve åtvara mot det mykje omtala sorteringssamfunnet. 

Slik det er i dag, er det altså opp til kvart enkelt foreldrepar eller gravide å avgjere om ein skal bla opp for ein TU, eller om ein skal vente til veke 18, då ein altså er langt over grensa for sjølvbestemt abort. Då eg sjølv for ei tid tilbake skulle ta stilling til om eg skulle betale for ein TU, høgt utdanna kvinne i byen som eg er, var eg i tvil. Uansett kva ein endar opp med å velje, vil nokon kunne felle ein moralsk dom over deg. Tar du TU, ønskjer du tydelegvis sorteringssamfunnet varmt velkommen. Tar du ikkje TU risikerer du å føde eit sjukt barn, trass i at du hadde valet. Ei djupt umoralsk handling.

No er grunnane til å ta TU fleire: mange ønskjer berre å få stadfesta at det i det heile tatt er noko der i magen, og at det lever. Ikkje alle «kjenner» noko særleg før halvvegs uti svangerskapet. Når tvilen melder seg, søker ein jo til nettet for å bli beroliga. Og der, på Mammaforum, ventar dommedagsprofetane, klare til å pepre alle som vil høyre om den uunngåelege spontanaborten. Ein tusenlapp for ein TU kan vere eit røvarkjøp dersom det gir litt sjelefred frå spontanabort-søsterskapet på nettet.

Og så er det ikkje slik at TU berre handlar om Downs syndrom. Høie hevdar at TU til alle ikkje gir nokon helsegevinst, men der vil fostermedisinarar vere ueinige. Ein kan oppdage alvorlege hjartefeil, og andre avvik potensielt dødelege for både mor og barn. Skal ein la vere å redde desse for å «verne» barn med Downs syndrom? Og kor rettferdig er det at livreddande kunnskap berre er tilgjengeleg for folk i byen med romsleg økonomi? 

Men så er det altså slik at 9 av 10 foster diagnostisert med Downs syndrom er blitt abortert dei siste åra. Utan statens velsigning er me altså allereie «blitt» Danmark. 

Med nye vitskaplege framsteg oppstår nye dilemma. For nokre er valet enkelt: sjølvsagt vil ein på eit så tidleg tidspunkt som muleg avdekke eventuelle avvik på fosteret slik at ein kan ta vidare prøvar og eventuelt abort. Noko anna ville vore absurd, når ein har mulegheita. Alle ønskjer seg eit friskt barn. 

For andre er det meir komplisert. Sjølv den mest hardbarka ateist kan vegre seg mot å tukle for mykje med skaparverket. I dag dette — i morgon, kven veit kva det blir gjengs å velje vekk? For Bent Høie, som for mange andre, er dette eit reint verdispørsmål: det er «et tap for samfunnet hvis vi slutter å føde barn med Downs syndrom, fordi mangfoldet har en verdi i seg selv», og Downs syndrom er «ikke en sykdom, men en egenskap». 

Det fullkomne paradokset er berre at den store Sjefs-Sorteraren her jo er Staten sjølv. Så lenge du er under 38, og sjansen for at du er gravid med eit foster med Downs syndrom er liten, skal naturen gå sin gang. Men er du gravid og over 38 — som inneber ein drastisk auke i risikoen for Downs syndrom — sørger staten for TU, slik at avvik kan oppdagast og fosteret eventuelt aborterast. Omtrent etter Dawkins? modell. Resultatet er at majoriteten av barn med Downs syndrom blir fødd av kvinner under 38. Spørsmålet Høie bør prøve å finne eit godt svar på er derfor: Kvifor er eit barn med Downs syndrom eit problem for kvinner over 38, men ikkje for kvinner under 38? Så mykje for mangfaldet. 

Personleg er eg i tvil om kor vidt dagens løysing er den beste, eller om staten burde tilby TU til alle. Til sjuande og sist må det vere den enkelte gravide kvinna sitt eige val, utan moralske dommar frå den eine eller andre kanten. Sjølv tvilte eg meg til slutt fram til følgjande slappe konklusjon: Ein stad går det ei grense for kva ein kan styre, og for meg går den visst her. Og Downs syndrom er neppe verdas undergang. Det finst langt verre scenario: å få eit barn utan humoristisk sans, for eksempel. Eller å få ei krysning mellom fanatisk mørkemann og raudmussa hagenisse — som Richard Dawkins. 

Av og til skal ein vere glad for alt ein ikkje veit.

Lik Dagbladet Meninger på Facebook