Vi bryr oss om ditt personvern

Dagbladet er en del av Aller Media, som er ansvarlig for dine data. Vi bruker dataene til å forbedre og tilpasse tjenestene, tilbudene og annonsene våre.

Les mer

Kultur

Mer
Min side Logg ut

«Det viktigste er å la det viktigste være det viktigste»

Det må finnast sjølvhjelpsbøker som ikkje berre får innlysande ting til å høyrast gåtefulle ut.

HVORFOR SÅ POPULÆR?: Vår kommentator river seg i håret. Foto: RIC FELD / AP PHOTO / NTB SCANPIX
HVORFOR SÅ POPULÆR?: Vår kommentator river seg i håret. Foto: RIC FELD / AP PHOTO / NTB SCANPIX Vis mer

For eit par år sidan hadde eg store problem. Det var min eigen son som var problemet. Han gjorde det dårleg på skulen. Og han var dårleg i idrett. Andre folk lo av han. Han gjorde både meg og ektefellen min flaue og fortvila. Eg var rådvill.

Dette er strengt tatt ikkje mine ord, men opninga på eit av sjølvhjelpslitteraturens standardverk, «The 7 Habits of Highly Effective People», og det er forfattaren sjølv som har vore så uheldig med avkommet sitt. Etter at boka kom ut i 1989, låg ho i årevis på bestseljarlistene, vart kåra til hundreårets mest innflytingsrike businessbok, er dyrka av så ulike folk som Mitt Romney og Bill Clinton, er omsett til 40 språk, inkludert norsk (og dukkar stadig opp i DNs På nattbordet-spalte), og har så langt seld 25 millionar eksemplar. I sommar døydde forfattaren Stephen Covey, 79 år gammal, etter eit sykkelvelt, og dermed hamna «7 Habits» atter øvst på bestseljarlistene.

HJELP!: Til selvhjelp?
HJELP!: Til selvhjelp? Vis mer

Løysinga på problemet med den pinlege sonen dukkar opp då Covey kjem over ein annan bestseljar, holocaustoverlevaren Viktor E. Frankls Man's «Search For Meaning». Bodskapen til Frankl er kort fortalt ei innsikt han fekk i konsentrasjonesleiren, etter veker, månader og år med sult, fornedring, slavearbeid og avhumanisering: vaktarane hadde frårøva han alle tenkelege former for fridom, utanom denne eine: fridomen til å sjølv bestemme korleis han skulle respondere på den umenneskelege situasjonen. Men tankene mine får du aldri.

Det var Frankl som lanserte det ordet me i dag tenker på som sjølve kroneksemplet på tomt mumbo-jumbo business management motivasjonssvada: proaktivitet. Å vere proaktiv vil seie å ta ansvar for eige liv, i staden for å legge skylda på ytre omstendigheiter og andre menneske når ting går deg i mot (i Frankl sitt tilfelle ville det strengt tatt ikkje vere heilt urimeleg å klandre Hitler for at han hamna i Auschwitz). Det gjeld å ta kontrollen over sin eigen lagnad. Då Covey las dette, ordna alt seg, og sonen vart på mystisk vis god i sport likevel. Og dermed blir òg vane nr. 1 for høgst effektive menneske: ver proaktiv. (Eg tar meg ikkje tid til å harselere over dei seks neste vanane, som på ein utruleg vag og pompøs måte eigentleg berre skildrar heilt normal oppførsel og sunn fornuft iblanda tunge dosar spiritualitet).

Agnes Ravatn er journalist og forfatter. Hun presenterer klassikere innen selvhjelpslitteraturen i Dagbladet én gang i måneden.
Agnes Ravatn er journalist og forfatter. Hun presenterer klassikere innen selvhjelpslitteraturen i Dagbladet én gang i måneden. Vis mer

Sjølvhjelpslitteraturen kan naturlegvis takke seg sjølv for sitt dårlege rykte; sine glorete omslag, sine dumme titlar («Korleis bli styrtrik på eitt sekund»), og sine glatte, sentimentale flosklar. Personleg blir eg likevel alltid skammeleg oppglødd ved tanken på sjølvhjelp: «Ja, ja, eg treng hjelp, det har eg alltid visst, eg er klar!» Det er den draumen eg ber på: at det skal vere muleg å bryte med sine dårlege vanar, opparbeide viljestyrke og konsentrasjonsevne, bli betre organisert og på alle vis oppfylle mitt sanne, fulle potensiale.

Ein kan betrakte sjølvhjelpslitteratur på to ulike måtar. Som individualismens og sjølvsentreringas høgborg, ei særleg patetisk form for egoisme: her bryr lesaren seg berre om seg sjølv og sin eigen personlege suksess, medan resten av verda gjerne må segle sin eigen sjø. Eller slik: ein lesar identifiserer eit problem hos seg sjølv, og tar deretter eit grep for å endre på dette («Livet mitt er eit einaste stort kaos. Ungane mine har ikkje reine klede, rekningar blir ikkje betalt. Her trengst forandring, og den einaste som kan forandre situasjonen er eg sjølv»). Kva skulle vere i vegen med det? Ein heil sjanger kan ikkje vere berre dum, berre profittere på lesarens personlege problem og higen etter enkle løysingar på komplekse problem. Det må finnast sjølvhjelpsbøker som ikkje berre fortel deg at alt er muleg om ein berre trur på seg sjølv, det gjeld å sjå mulegheiter der andre ser problem og liknande vissvass.

I følgje Stephen Covey er «7 Habits» ei slik bok. Han trur såvisst ikkje på enkle knep for personleg suksess. Han trur på hardt arbeide, kan han fortelje oss. Det held ikkje å berre lære seg eit par teknikkar og endre litt veremåte her og der for å oppnå «private and public victory» - som er dét han lovar lesaren - det er ikkje ein gong tilstrekkeleg å endre personlegdom - ein må endre heile karakteren sin, frå innsida og ut, gjennom tenkemåten. Dette er ei gammal innsikt og som snytt ut av nasa på Marcus Aurelius: «Such as are your habitual thoughts; such also will be the character of your mind; for the soul is dyed by the color of your thoughts». Det meste anna av fornuft er òg godt skjulte lån frå dei tre fremste stoiske filosofane: Seneca, Epiktet og nemnde Marcus Aurelius. Sjølve kongstanken til Covey er å ikkje bry seg om det ein uansett ikkje kan gjere noko med. Det er eit like strålande råd som det er rappa frå Epiktet (ca. 50-130 e.Kr.), som i Handbok i livskunst opnar med å slå fast det følgjande: «Det har seg så med alt som finst; noko rår vi for sjølve, anna ikkje.» Det er dumskap å hisse seg veldig opp over noko ein uansett ikkje får gjort noko med, seier Epiktet.

Medan ein kjempar seg gjennom side opp og side ned med forfattarens hole visdom og utruverdige anekdotar undrar lesaren seg i tiltakande styrke over kvifor i alle dagar akkurat denne boka har bibelstatus i businesslitteraturen? Av alle management-guruar, kvifor Covey, denne uhyre sjølvhøgtidelege, keisame, tidlegare mormonske biskopen (kombinasjonen business og spiritualitet er tidvis uuthaldeleg) med altfor kvite tenner? Forøvrig utan hårvekst på hovudet, inkludert augnebryn. Kva kan leiarar i små og store selskap få ut av dette? Det blir tydeleg etter kvart at denne beundringsverdige stoisismen som Covey utpenslar, eigentleg er skreddarsydd for leiarar som må gi folk fyken utan at dei ønskjer å ta altfor tungt på det. Du får servert ei unnskylding for å tåle altfor inderleg vel den urett som ikkje rammar deg sjølv.

Han er glad i å sitere Eleanore Roosevelt: «No one can hurt you without your consent» (ville du sagt til barnet ditt: Ja vel, dersom du blir mobba så må det vel vere fordi det er all grunn til å mobbe deg?), og han er del av den same maniske positivitetskulturen som Barbara Ehrenreich skriv om i Smile or die, der ein skal betrakte kreft som ei gåve: Gratulerer! No har du mulegheiten til å vise verda kva du er laga av. Både Epiktet og Viktor Frankl overlevde ved å mane fram indre styrke. Epiktet var slave, Frankl konsentrasjonsleirfange - dei oppdaga begge at det einaste dei hadde var den indre fridomen. Medan Covey si store sorg var ein son som var dårleg i sport.

Overtyding startar med identifikasjon. Her har Covey vore svært flink. Med ein astrologs presisjon får han lesaren til å kjenne seg utpeikt til å trenge akkurat hans hjelp: «Ja! Akkurat slik er eg! Eg er òg trøytt om morgonen! Korleis kunne du vite det?» Dette fenomenet er kjend som Forer-effekten, og lett identifiserbart om ein først er litt obs på det. Coveys andre genistrek er å få heilt innlysande ting til å høyrast gåtefulle ut. Det han kallar «uforanderlege prinsipp», gåtefulle og gudommelege sanningar som du må få innsikt i dersom du skal ha sjans til å gjere suksess i livet, er så sjølvsagte at du har hatt dei inne sidan barneskulen: høyr etter når folk snakkar til deg. Ikkje eksplodér dersom barnet ditt søler kaffi på skjorta di ved frukosten. Ikkje arbeid døgnet rundt år etter år utan å ta pausar.

image: «Det viktigste er å la det viktigste være det viktigste»

Så igjen: kvifor er han likevel så populær? Det einaste svaret eg kan tenke meg, er at Covey med sine «7 Habits» tilbyr lesaren eit stabilt og samanhengande verdsbilete, der lite og ingenting er tilfeldig, og med uavgrensa mulegheiter for alle som les Coveys bok. Kvar er sin eigen lykkes smed. Eg ber med dette folket om å ta meg på mitt ord, når eg seier: plis ikkje les denne boka. Du får akkurat same utbyte av det følgjande enkle men svært kloke rådet frå ein verkeleg proaktivitetens meister, ishockeylegenda Wayne Gretzky: «I skate to where the puck is going to be, not where it's been.».

Utforsk andre nettsteder fra Aller Media