Glidande grenser: Stormuftien av Bosnia-Hercegovina Mustafa Ceric under ei vitjing i Auschwitz-Birkenau. «Sjølv om det er forskjell på hatefull tale og kaldblodig valdsutøving, er dei ideologiske grensene glidande mellom folkelege fiendebilete og terroristane sin tenkemåte», skriv kronikkforfattaren. Foto: Alik Keplicz/AP/Scanpix
Glidande grenser: Stormuftien av Bosnia-Hercegovina Mustafa Ceric under ei vitjing i Auschwitz-Birkenau. «Sjølv om det er forskjell på hatefull tale og kaldblodig valdsutøving, er dei ideologiske grensene glidande mellom folkelege fiendebilete og terroristane sin tenkemåte», skriv kronikkforfattaren. Foto: Alik Keplicz/AP/ScanpixVis mer

Dialog mot religiøs ekstremisme

Korleis møter vi menneske som ikkje angrar sin udåd, men drep andre fordi dei meiner det er rett og nødvendig?

Tidlegare denne veka stod stormuftien av Bosnia-Hercegovina, Mustafa Ceric, i Universitetet i Oslos Gamle festsal og samtalte med generalsekretæren for Kirkenes Verdensråd, norske Olav Fykse Tveit. Temaet var fleirkulturell sameksistens og global rettferd. Høvet var Det teologiske fakultets tohundreårsjubileum. Hendinga manifesterte at kyrkjene ikkje lenger berre fører økumeniske samtalar med kvarandre, men også regelmessig med leiarane for andre religionssamfunn. Møtet var også eit uttrykk for at fleire teologiske fakultet i Europa no er inne i ein prosess der dei gir rom for undervisning og forsking i islamsk teologi, side om side med den tradisjonstunge kristne teologien dei forvaltar. Slik også her i Oslo.

Dagen før deltok stormuftien på eit møte arrangert av fakultetet, Den norske kyrkja og Islamsk Råd om korleis ein skal møte religiøs ekstremisme i Europa. Det vart ein djuptloddande samtale prega av erfaringane frå dei kristne serbarane sin massakre på muslimske landsmenn i Srebrenica, militante islamistar sine terroranslag mot Vesten, og vår eigen 22. juli. Stormuftien sitt grunnleggande spørsmål var dette: Korleis møter vi menneske som ikkje angrar sin udåd, men drep andre fordi dei meiner det er rett og nødvendig? Dette er den felles utfordringa som kristne og muslimar står overfor i Europa i dag - ein ekstremisme som i religionen (eller den eigne kulturen) sitt namn viskar ut alle moralske grenser.

I den nemnde samtalen vart det også peika på at den ekstreme valden ikkje så lett kan utdefinerast som «misbruk» av dei (antatt reine) religionane. Sjølv om valdsutøvinga representerer ekstreme unnatak, er dei fiendebileta som ekstremistane nærer seg av faktisk mainstream i mange kristne og muslimske kulturar. Også dette er ei felles utfordring: Sjølv om det er forskjell på hatefull tale og kaldblodig valdsutøving, er dei ideologiske grensene glidande mellom folkelege fiendebilete og terroristane sin tenkemåte, mellom høgrepopulisme og høgreekstremisme.

Mistrua mellom kristne og muslimar har også sterke historiske røter, og her går heller ikkje heilagskriftene fri. Både Det nye testamentet og Koranen har blitt til i situasjonar av akutt konflikt og har begge passasjar som byr seg fram som ammunisjon for konfronterande identitetspolitikk eller til demonisering av den andre. Også dette er i dag ei felles utfordring for kristen og islamsk teologi: Korleis kan ein saman avvæpne heilagskriftene?

Samtalen mellom stormuftien og kristne teologar er eit eksempel på det fenomenet som ein gjerne kallar «religionsdialog». Dei siste tjue åra har det vakse fram ein langsiktig og forpliktande samtale mellom kristne og muslimske leiarar i Noreg, med Kontaktgruppa for Mellomkyrkjeleg Råd og Islamsk Råd som det fremste forumet (frå 1993). Siktemålet har vore å etablere eit felles etisk engasjement som kan demme opp for dei konfronterande og potensielt valdelege kreftene som ein finn på begge sider. Det som etter kvart har utkrystallisert seg som eit felles fokus, er å forsvare minoritetane mot overgrep frå majoriteten. Det byrja med at dei kristne måtte lytte seg inn på muslimane sine minoritetsbekymringar i Noreg, og deira oppleving av å bli framstilt som samfunnsfiendar i den offentlege debatten (og av landets tredje største parti).

Men heilt frå starten vart også muslimane utfordra til å ta inn over seg kristne sine minoritetsbekymringar, for eksempel i Pakistan der dei kristne sin situasjon har blitt stadig forverra. Alt i 1995 fekk Kontaktgruppa ei vanskeleg sak på bordet, då det viste seg at eit par norske imamar støtta dødsdommane som nyleg var avsagt mot tre kristne som under Pakistan sin drakoniske blasfemiparagraf var klaga for å ha spotta Profeten. Islamsk Råd tok nok avstand frå dei aktuelle dødsdommane men var på det tidspunktet ikkje så klare i prinsipielle avvising av blasfemiparagrafen som ein hadde ønskt på kyrkjeleg side.

Ti år seinare sende Oslokoalisjonen for tros- og livssynsfrihet (som har vakse ut av religionsdialogen i Noreg) ein kristen-muslimsk delegasjon til Pakistan, for å få førstehandsinntrykk av dei religiøse minoritetane sin situasjon. I motsetnad til den vanskelege samtalen ti år tidlegare, kjende deltakarane at dei reiste til Pakistan med ein felles, menneskerettleg dagsorden som også vart opplevd å spegle norske fellesverdiar. Når delegasjonen utfordra konservative muslimske leiarar på blasfemiparagrafen, gjorde det ingen forskjell om det var ein kristen eller muslim som førte ordet. Ein stod saman i ønsket om å verne utsette minoritetar mot overgrep, slik det seinare har kome til uttrykk i fellesfråsegner frå Kontaktgruppa med overskrifter som «Stopp volden mot kristne i Pakistan» (2009).

Noko hadde openbert endra seg gjennom ti-femten års tillitsbyggande religionsdialog. Det som synest å ha skjedd i denne prosessen, er at religiøse (og humanetiske) leiararar i Noreg har utvikla eit felles verdiengasjement sentrert om ikkjevald og vern av det sårbare mennesket. Engasjementet gjeld også enkeltmenneske som kan bli utsett for overgrep frå si eiga religiøse gruppe. I 2007, etter grundig førebuingsarbeid, vedtok den kristen-muslimske Kontaktgruppa ei felles fråsegn om retten til å skifte religion utan å bli møtt med straffetiltak frå familie eller trusfellesskap. I 2009 publiserte Kontaktgruppa nok ei fellesfråsegn, denne gongen om vald i nære relasjonar, i kritisk medvit om at dei kulturelle og religiøse tradisjonane kan misbrukast til å halde barn og kvinner nede med trugsmål om vald.

Den utviklinga som her er skildra, viser korleis representantar for kristne og muslimske leiarar over tid kan utvikle eit sterkt verdifellesskap som er forankra i menneskerettslege prinsipp og humanistiske tolkingar av dei religiøse tradisjonane. No er det vel å merke ikkje berre i religiøse samanhengar at eit felles, humanistisk verdiengasjement har fått utvikle seg. Ikkje minst i AUF og dei andre politiske ungdomsorganisasjonane, ser ein i dag at unge heilt på tvers av tru og livssyn finn saman om sterke verdiar som likestilling mellom kjønna, fleirkulturell sameksistens og solidaritet.

Kanskje er det slik norske verdiar i dag blir styrka - i forpliktande religionsdialog, og i politisk engasjement som går heilt på tvers av tru og livssyn. Men kva er sterkast: dialogrørsla eller dei mistenkeleggjerande motkreftene? Og korleis kan dialogverdiane forankrast enda sterkare i allmennkulturen?