Dødsbodskap med leksjon om obduksjon?

DET ER BREI

politisk semje her til lands om at sjukehusobduksjon er eit nødvendig innslag i helsetenesta. Men kva med spørsmålet om informasjon om denne verksemda? Kor omfattande må han vere, og når bør han finne stad? Korleis konstatere samtykke? Temaet har fått ny aktualitet i og med at Helsedepartementet (HD) føreslår ei omlegging av forskriftene til obduksjonslova som eggjar til historisk tilbakeblikk og kritisk refleksjon.

I første halvdel av 1900-talet vart pasientar og pårørande varsla om obduksjon og høve til fritak gjennom oppslag på sjukeromma og innleggingssetel. Då praksisen vart avvikla, var det under påpeiking av at han verka støytande. Lovkomiteen som førebudde transplantasjons- og obduksjonslova av 1973 og vart leidd av prof. Johs. Andenæs, fann det uaktuelt å skru denne utviklinga tilbake og gjekk ut frå at «de fleste ville ha samtykt, dersom spørsmålet var blitt reist på et tidspunkt da det var anledning til å overveie det i fred og ro uten bekymring for egen helbred». Om forholdet til pårørande uttalte komiteen: «Å forelegge de pårørende spørsmålet om obduksjon samtidig med at de får melding om dødsfallet, vil normalt innebære en betydelig tilleggsbelastning i en situasjon med sterk sjelelig påkjenning ... og lett kunne bli oppfattet som hjerteløs og krenkende. Dette må ... også antas være tilfelle der hvor de pårørende ellers stiller seg positivt til tanken om obduksjon og finner det ønskelig at dødsårsaken bringes på det rene. Man finner derfor ikke å kunne tilrå en slik framgangsmåte.»

BÅDE REGJERINGA

og Stortinget slutta seg til desse synspunkta. Ein ville ikkje at pårørande eller pasient skulle bli uroa av tanken om avsluttande medisinske inngrep i kroppen i ein fase som ofte vil ha nok av andre påkjenningar å by på. Sjukehusa fekk dermed rettsleg heimel for å obdusere døde pasientar med mindre det var grunn til å rekne med at eit slikt inngrep ville vere i strid med (livssynet til) avlidne eller dei næraste. Pårørande skulle varslast om dødsfallet før ein eventuell obduksjon. Men inngrepet skulle basere seg på eit stillteiande og ikkje uttrykkjeleg samtykke, både i forhold til pasient og pårørande. Difor avviste ein tanken om at sjukehusa måtte gi ei eiga orientering om inngrepet til pårørande for å gardere grunnlaget for samtykke.

På den andre sida ville ein sikre rom for reservasjonar og gav difor ei klar opning for fritak både i forhold til pasient og pårørande.

Lovgivar la her til grunn at innhaldet i lova vart gjort godt kjent i befolkninga innanfor ein ordinær livssituasjon. Berre under føresetnad av tilstrekkeleg førehandsinformasjon og høve for folk til roleg overveging kunne prinsippet om stillteiande samtykke til inngrepet forsvarast. Berre gjennom ei slik plassering av denne informasjonen vart omsynet til autonomi og ivaretaking av individuelle rettar realistisk. Berre på ein slik bakgrunn og med ei nærare spesifisert ordning for førehandsregistrering av eventuelle reservasjonar gir det god meining at sjukehuslegen handhevar dette resonnementet om samtykke i dei aktuelle tilfella. Og berre innanfor eit slikt informasjonsregime vil det vere basis for ei kortfatta utveksling om temaet mellom legen og pårørande ved dødsfall.

KORLEIS HAR SÅ

ansvaret for den nøkkelrolla obduksjonslovgivaren tilla førehandsinformasjon, vore skjøtta? Sidan innføringa av lova har det aktuelle fagdepartementet veksla mellom to reseptar. Ingen av dei har valda vedkommande sjølv stort bry. Frå 1973 til 1988 låg nemleg oppgåva brakk, før ein så vedtok å påleggje sjukehusa å gi pasient eller pårørande ved innkomsten ein brosjyretekst om temaet. Trass i innvendingar frå både fagmiljø og Stortinget mot ein slik framgangsmåte var departementet ubøyeleg og gjeninnførte den nedstøva modellen frå hundreårsskiftet.

Det skulle ta nær på nye femten år før erkjenninga av nok eit feilgrep i denne føljetongen nådde regimakaren sjølv: Hausten 2003 varsla difor HD ei omlegging gjennom ny forskrift. Ein serie av medieoppslag hadde då eit par år før vist at kunnskapen om inngrepet blant folk og den organiserte informasjonen om emnet var svært mangelfull. Konfrontert med dette svarar HD at ein no vil skyve informasjonen om temaet frå pasientinnlegginga og over til sjuke- og dødsleiet og der skjerpe opplysningsplikta for helsepersonell i møte med pårørande. I samband med konstatering av dødsfallet skal desse rutinemessig og i munnleg form i aktuelle tilfelle underrettast nøye om m.a. «formålet med obduksjonen, korleis obduksjonsmaterialet blir handtert, om det eventuelt skal brukast til undervisning og forsking, og om retten til å reservere seg». Dødsbodskapen for pårørande skal altså gjerast til referanse for ei breiddfull orientering om prosedyre og ulike komponentar ved obduksjon av deira kjære.

Ingen skal såleis kunne laste HD for hastverk med denne informasjonen og for å forskottere dødsfall. At HD i samband med ein slik strategi finn det nødvendig å presisere behovet for at den som skal formidle denne informasjonen, «set av nok tid», er naturlegvis ikkje så underleg. Spørsmålet er om eit slikt tidsomgrep her meir speglar ein departemental draum enn klinisk bakkekontakt og realisme. Etter vår vurdering er det grunn til å frykte at den aktuelle sjukehuslegen då heller vil droppe tanken på obduksjon i erkjenning av avmakt overfor denne kombinasjonen av tema, detaljnivået for informasjon, tidspunktet relatert til mottakarane og høgst usikker medisinsk utteljing av ein slik tidsbruk. Utfallet av den varsla endringa frå departementet kan i så fall bli endå færre obduksjonar og ingen tilvekst av informasjon og akkumulert kunnskap om dette temaet i befolkninga, stikk i strid med det som burde vere utviklinga.

SENSITIV DØMMEKRAFT

og varleg omgang med menneske i ein ømtolig, kjensleladd livsfase er ei uskriven, men grunnleggjande forventning til helsepersonell. Stilt innfor den varsla informasjonsmodellen er det ikkje lett å få auge på at vilkåra for ei slik tilnærming til pårørande her er til stades. Ser vi her heller utslag av eit kjølig informasjonssamfunn, som er meir oppteke av endeleg å få komme til orde med ei lenge deponert orientering enn å yte adekvat teneste til rett tid og som difor gjerne utfordrar grensene for takt og tone i møte med familiar i sorg?

At legen set av «nok tid» hos pårørande ved dødsfall, sikrar ingen autonomi hos den som der og då vil vere aktuell for obduksjon. Derimot vil det forrykkje autonomien frå individ til individet sin gjenlevande familie og stille denne i eit kinkig dilemma på eit vanskeleg tidspunkt - stikk i strid med lovgivar sin uttalte intensjon. Kravet om ein organisert førehandsinformasjon om obduksjon er like aktuelt - og like lite innfridd - i dag som det var ved innføringa av lova. Varsling om dødsfall er og blir introduksjon av sorg og innbyr ikkje til ei detaljert innføring om obduksjon. Eit kongeleg signert vedtak om å plassere denne innføringa i flukt med at livsklokka for individet er slagen, vil vere eit nytt, talande vitnemål om eit samfunn som like til det yttarste gir etter for og set i system tendensen til å utsetje dødsrelaterte spørsmålsstillingar som informasjons- og samtaletema ved hjelp av førestellinga om at ein aldri elles i livet har tid til slikt, og då gjerne får erfare at også tida for dette i realiteten var omme.