Dødsstille på lesesalen?

«Men realiteten er at lesesalen på Nasjonalbiblioteket vil forbli stengt i fleire år, og at det i dag ikkje er nokon som kan seia når den vil bli opna igjen.»

Gjennom oppslag i den ærverdige bygningen på Drammensveien i Oslo, Nasjonalbiblioteket, tidlegare kalla UB, er det kunngjort at publikumsavdelingane på biblioteket skal stengast frå 4. mars 2002, utan at det er nokon som kan svara på når dei skal opne igjen. Lesesalen med det store handbiblioteket, som til dagleg er arbeidsplass for ei lang rekke forskarar, forfattarar, hovudfagsstudentar og interesserte representantar for det allmenne publikum, skal saman med alle samlingane vera utilgjengelege fram til 2. april, dvs. i ein knapp månad. Dette skaper mange ulemper for oss som arbeider med prosjekt der Nasjonalbiblioteket gir nødvendig assistanse, men dette får vi leva med, om det er nødvendig for å sikre samlingane.

Men realiteten er at lesesalen på Nasjonalbiblioteket vil forbli stengt i fleire år, og at det i dag ikkje er nokon som kan seia når den vil bli opna igjen. Dermed er dette ikkje ei midlertidig avstenging, men eit inngrep med langsiktige konsekvensar, idet det ikkje finst noko allment bibliotek i Oslo eller annan stad i landet som kan erstatte Nasjonalbibliotekets lesesal.

Rett nok er det lagt opp til 25 lesesalsplassar i Indekshuset, og spesialsamlingane vil dessutan vera tilgjengelege etter avtale. Men ingen som bruker desse lokalitetane, er i tvil om at det vil bli tungvint og tidkrevande. Alle oppslagsverk og gamle arkivutgåver må da bestillast og fraktast over, til ein lesesal som vil få dårleg plass til brukarane.

Når ein undersøker saka nærare, viser det seg at stenginga ikkje er nødvendig for at konserveringsarbeid og ombygging skal gå uhindra, men at det er budsjettkrise og pengemangel og utsiktene til innsparing blant anna på reinhaldsbudsjettet som er den reelle årsaka til at biblioteket stenger no.

Dei oppgåvene som skal gjennomførast i denne omgang, digitaliseringa av kortkatalogane og reingjering av samlingane, kan gjennomførast utan at publikumsområda blir avstengde. Personalet som i dag assisterer publikum på lesesalen og i Veiledningen, vil for ein stor del bli opptatt med andre oppgåver, og reingjering blir unødvendig fordi publikum ikkje slepp inn.

Sjølv om biblioteksleiinga heilt sikkert er i ein håplaus situasjon fordi ressursane ikkje strekk til, er dette ein uakseptabel framgangsmåte og sannsynlegvis i strid med dei føresetnader som Storting og regjering har gitt.

Nasjonalbiblioteket er landets største allmennbibliotek, og lesesalen er med sitt store handbibliotek ein eineståande funnstad for alle som driv med skjønnlitterært arbeid, populærvitskapleg arbeid, tverrfaglege studier eller rett og slett set seg inn i ulike historiske og kulturelle spørsmål fordi ein er nyfiken og vil utvikle seg! Folk som er i fast jobb kan oppsøke lesesalen etter arbeidstid og ha tilgang til eit arsenal av leksika og viktige grunnbøker. Eit kvalifisert personale står til disposisjon for å assistere brukarar som driv med alt frå slektsgransking til kyrkjehistorie og jus.

Enkelte spør om dei som oppheld seg på lesesalen ikkje har høyrt om Internett som kunnskapsarsenal. Men det som interesserer mest, er i mange tilfelle ikkje tilgjengeleg andre stader enn på Nasjonalbibliotekets lesesal. Handskriftsamlinga med sine titusentals handskrivne brev vil rett nok vera open nokre timar fire dagar i veka, men den store norske samlinga som er bygd opp gjennom to hundreår, vil det ikkje vera høve til å studere på lesesalen. Den skjønnlitterære forfattaren må ofte ha breitt innsyn i eit tidsmiljø, der ein både må kjenne seglføringa på ein syttenhundretalsbåt og klesmotane og matskikkane frå same periode, og ein må kanskje sette seg inn i filosofi og reipslageri eller gjøgleri og salmesong, tidebønner eller alkymi. Ein må slå opp i tallause publikasjonar, og ein må ha dei for handa når ein arbeider. Det er derfor somme av oss vrir på eit kjent ord og seier det er det same kvar vi bur i denne verda, berre vi har gangavstand til Nasjonalbiblioteket.

For å ta eit eksempel: I samband med 200-årsjubileet for salmediktar og folkeminnegranskar Magnus Brostrup Landstads (1802- 1880) fødsel gjennomgår eg førsteutgåver av salmebøker, eventyr og segner, for å finne ut korleis verket framstod i forfattarens eiga tid. Ingen ting av dette finst på nettet, og dei fleste av desse bokutgåvene er det ikkje tillatt å ta med seg heim. Det bør det heller ikkje vera, dei er som regel i ei slik forfatning at dei bør brukast der dei er. Dei må brukast på åstaden, i beste fall kan ein kopiere frå dei. Sett på spissen kunne ein seia at somme av oss nettopp arbeider med det som ikkje finst på Internett, og som neppe nokon gong kan koma dit. Ein kan, når ein skal gå til kjeldene, ikkje arbeide med Landstads reviderte salmebok, men med Landstads ureviderte liv. Men denne informasjonen finst ikkje i eit enkelt dokument, men i tusenvis av handskrivne brev og eit mangfald av trykte skrifter. Med all respekt for Store Norske Konversasjonsleksikon og andre aktverdige publikasjonar, det er den norske samlinga ved Nasjonalbiblioteket og dei som arbeider der som er den sentrale møtestaden i vårt nasjonale minne, det er her dei ufortalte historiene er, og kan gjenoppstå og kaste lys over ei uoversiktleg samtid.

Jo, vi veit at det vil koma eit provisorium som vil avhjelpe den verste naud. Men kor lenge skal unntakstilstanden vare? Det alvorlegaste er at lesesalen blir stengt, og det er dette som må utsettast til det verkeleg er praktisk nødvendig for å berge samlingane og få reist dei nye fasilitetane. Det blir altfor sjeldan snakka om kva ein lesesal er, anna enn ein stol under baken og eit bord til å legge boka på. Men det er ikkje det som er lesesalen. Lesesalen er eit åndsmiljø i alle siviliserte nasjonar. Der er den intellektuelle utfaldinga overordna alle andre omsyn og dagleglivets støy. Ingen ting er så dyrebart i det moderne mediesamfunnet som den stilla lesesalen kan by. Ingen ting er så inspirerande for den gode arbeidsvanen og tankens disiplinering. Men det skal vera ei skapande stille der, ikkje dødsstille. Det er der den oppveksande slekt kan lære seg kva intellektuelt arbeid først og fremst krev, nemleg at tanken får tid og rom til å arbeide.

I 88 år har bygningen på Drammensveien vore ein viktig demokratisk kunnskapsformidlar, der alle som ville, utan omsyn til akademisk grad, kunne få tilgang til dei skriftlege aktstykke som utgjer vår nasjonale kulturarv. I snart to hundre år har denne institusjonen vore eit brennpunkt for gransking av den åndelege verksemd som ligg til grunn for vår nasjonale sjølvforståing. Men framfor alt har gamle UB vore staden der tusenvis av sjølvlærde og akademisk utdanna nordmenn har funne kortaste vegen til den europeiske tradisjonen, vår mange hundre år lange kulturfellesskap med København, og mellomalderens lærde europeiske tradisjon.

I dag er det internasjonalisering og universalisering som står på dagsordenen, og vår nasjonale arv må behandlast i ein global samanheng, som vårt særskilde bidrag til verdskulturen. Det er ein absurditet at ein av dei viktigaste nasjonale institusjonane skal vera avstengt i den sjølvrefleksjonsfasen som bør vera ein naturleg konsekvens av hundreårsjubileet i 2005.

Dei som skal skrive vår tids krønike om hundre år, vil neppe ha mykje pent å seia når dei skal gjera greie for kvifor det steinrike Olje-Norge ikkje var i stand til å halde dørene opne på landets største folkeakademi.

Dørene på Nasjonalbiblioteket må ikkje stengast før vi får eit klart svar på når dei kan opnast igjen.