POLARISERT:  Eg sit stadig oftare att med ei kjensle av polariseringa av debatten deler oss opp i to kategoriar. Men kategoriane er ikkje «israelsvenar» og «palestinavenar». Kategoriane er «dei høgrøysta» og «feigingane», skriv forfatter og frilandsjournalist Øyvind Strømmen.
Foto: Håkon Mosvold Larsen / NTB scanpix
POLARISERT: Eg sit stadig oftare att med ei kjensle av polariseringa av debatten deler oss opp i to kategoriar. Men kategoriane er ikkje «israelsvenar» og «palestinavenar». Kategoriane er «dei høgrøysta» og «feigingane», skriv forfatter og frilandsjournalist Øyvind Strømmen. Foto: Håkon Mosvold Larsen / NTB scanpixVis mer

Eg vil ikkje vera med

Eg vil ikkje vera med på den skyttargravskrigen rundt Israel. Eg vil ikkje sitja i nokre av dei to skyttargravene. Eg nektar.

Meninger

I går gjorde eg noko eg sjeldan gjer. Eg sletta to debattrådar eg hadde starta på Facebook, etter at eg opplevde at debatten der tappa meg for energi.

Sidan eg gjorde det vart eg sjølvsagt skulda for å vera feig. Det var inga urimeleg skulding. Eg hadde gått høgt på bana,  med eit innlegg som ironiserte over støtte til boikott av Israel, ja, som kalla idéen om boikott verkeleg, verkeleg dum. Samstundes etterlyste eg israelskritikk frå israelsvenene. Det siste gjekk fleire hus forbi. Det fyrste fekk dei til å tenna på alle pluggar. Kjeften kom. Til slutt orka eg ikkje meir.

Det var ikkje fordi folk var ufine. Det var ikkje fordi dei var usaklege. Det var fordi eg fekk kjensla av at skyttargravene vart spadd opp rundt meg, og at folk var på full fart ned i dei. Det var litt fordi eg vart skulda for å høyrast litt ut som ein hauk, sidan eg ser på Hamas som eit problem.

Og eg kjende at eg ikkje orka. At det var nok. At det i grunnen var altfor mykje. Ikkje fordi nett dei to debattrådane var særleg ille. Ikkje fordi nokon gjorde noko overtramp. Men antakeleg mest av alt fordi den norske debatten om Israel og Palestina i aukande grad fyller meg med mismot.

Det var feigt. Ingen kan lesa desse debattrådane no, heller ikkje blant den altfor talrike venelista mi på Facebook. Ingen kan seia om mismotkjensla mi var rimeleg i møtet med dei aktuelle innlegga. Lat meg difor slå det fast: Det var ho sikkert ikkje. Det var ikkje akkurat desse to debattrådane som vart for mykje. Det var heile debatten.

Det var feigt av meg. Diverre er det nettopp det den norske debatten rundt Israel og Palestina skaper. Feigingar. Ein kjenning av meg skreiv nyleg at ho i grunnen meiner mykje om Israel og Palestina, men at ho er frilansar, og difor ikkje har tenkt å lufta det i det offentlege. I tillegg har ho ikkje tenkt å bli uvenar med familie og venar. Ho fekk kjeft ho også. Om alle følgjer den resepten, skreiv ein kar, og berre meinte noko inne i seg, var han redd for at ein kvar krig ville bli langvarig.

Eg sit stadig oftare att med ei kjensle av polariseringa av debatten deler oss opp i to kategoriar. Ikkje overraskande, tenkjer du kanskje, men kategoriane er ikkje «israelsvenar» og «palestinavenar». Kategoriane er «dei høgrøysta» og «feigingane».

Dei høgrøysta er gjerne også skråsikre, slik eg var i mi facebookoppdatering, men også langt meir enn det. Eg har fleire facebookvener i den kategorien. Dei deler videosnuttar, dokumentasjon, karikaturteikningar og også rein propaganda i bøttevis. To karikaturteikningar har eg sett fleire gongar. Dei to fortel altfor mykje.

Den eine viser korleis rakettar frå Gazastripa haglar innover Israel, om og om igjen. Til slutt skyt Israel ein rakett attende. Då fyrst kjem mediamerksemda, «Israel bombar Gaza».

I den andre teikninga er det akkurat motsett. Der er det Gaza bombene haglar innover. Så er ein at ein liten og fislete rakett kjem attende. Den vert ståande i den tjukke muren påmalt «Israel». Oppe på muren står ein kar og peiker på raketten, «Sjå», seier han. «Me berre forsvarer oss».

Båe karikaturteikningane er tiljubla. Dei som deler den fyrste kjem sjeldan med eit kritisk ord om Israel. Dei som deler den andre har sjeldan eit einaste godt ord å seia. Og ingen kommenterer korleis båe karikaturteikningane inneheldt både ei løgn og ein sanning.

Debattklimaet hardnar. NRK-korrespondent Sidsel Wold får retta ei facebookgruppe mot seg personleg, og vart skulda for å vera jødehatar. TV2 Fredrik Græsvik skriv: «Vær så snill. Nå er det nok. Over to tusen hatmeldinger [...] er for mye». Eg kjenner ikkje Græsvik, men eg har møtt han. Eg ser på han som ein tøffing, som ein beinhard jævel av ein journalist.

Kristian Norheim er sikkert ikkje like beinhard, og heller ikkje journalist. Han er Frp-politikar. På Facebook delte han ein karikatur som omhandla Hamas sin bruk av sivile som skjold. «Jeg synes det er avskyelig og smakløst», sa Heikki Holmås i SV. «Nå må Kristian Norheim stå til ansvar for at han er en av få her i landet som mener at det er greit at Israel bevisst dreper barn».

Er det den typen debatt me ynskjer oss? Er det den typen debatt me vil ha? Ein debatt der Sidsel Wold er jødehatar, og Kristian Norheim stør drap på born?

Det er iallfall ikkje den debatten eg vil ha. Eg vil ha ein annan debatt. Ein klokare debatt. Då gjer det meining å starta med ein skribent som er klokare enn meg, og som dessutan har langt meir innsikt, nemleg den israelske journalisten Ari Shavit.

Boka hans, My Promised Land — the triumph and tragedy of Israel, startar med orda: «Så lenge eg kan hugsa, hugsar eg frykt. Eksistensiell frykt». Allereie der er det sikkert nokon som hoppar av. Tenk at nokon kan vera frekk nok til å snakka om israelsk frykt medan bombene regnar ned over Gaza, og medan okkupasjonen stadig gjer seg gjeldande heile tida, kvar einaste dag, på Vestbreidda. Eit par sider seinare skriv Ari Shavit: «Så lenge eg kan hugsa, hugsar eg okkupasjon».

Så kjem det ei sentral erkjenning, ei erkjenning både norske israelsvener og norske palestinavener burde få med seg, ei erkjenning som kanskje kan gjera dei høgrøysta blant oss litt meir lågmælte, og dei lågmælte litt meir høgrøysta:

«På den eine sida er Israel den einaste nasjonen i Vesten som okkuperer eit anna folk. På den andre sida er Israel den einaste nasjonen i Vesten som står ovanfor eit eksistensielt trugsmål. Både okkupasjon og frykt gjer den israelske tilstanden unik. Frykt og okkupasjon har vorte dei to søylene tilstanden vår kviler på. Dei fleste observatørar og analytikarar fornekter denne dualiteten. Dei på venstresida snakkar om okkupasjonen, og overser frykta, medan dei på høgresida snakkar om frykta, men avfeier okkupasjonen. Men sanninga er at om ein ikkje arbeider båe elementa inn i det same verdsbiletet, så kan ein ikkje forstå Israel eller den israelsk-palestinske konflikta. Ein kvar tankeretning som ikkje seriøst relaterer seg til desse to grunnleggjande elementa vil både feila og mislukkast. Berre ei tredje tilnærming, som internaliserer både frykt og okkupasjon kan vera realistisk og moralsk og kan fortelja den israelske historia riktig».

Det er mykje viktig i desse orda.

Det fyrste er at Israel blir plassert i Vesten. Det forklarer også kvifor akkurat denne konflikta får så mykje meir merksemd enn så mange andre. Det forklarer kvifor hundretals døde på Gazastripa skaper meir engasjement enn titusenvis døde i Syria. Det forklarer kvifor Græsvik må avbryta ferien sin for å dekkja krigføring på Gaza, medan det knapt er nokon vestleg journalist som har avbrutt noko som helst for å skriva om den blodigaste konflikta i verda dei siste åra, borgarkrigen i Kongo (Kinshasa).

Det andre er at Israel er eit samfunn der frykta er til stades. Djupt til stades. Eg har tidlegare — i ein annan samanhang — synt til korleis frykta dukkar opp i ein lystig låt i Melodi Grand Prix (Eurovision Song Contest, altså). Israelarane sitt bidrag i 2007, spela av gruppa Teapacks, fortel: «And I don't wanna die. I wanna see the flowers bloom. Don?t wanna og kaput kaboom. And I don't wanna cry, I wanna have a lot of fun, just sitting in the sun. But nevertheless. He's gonna push the button, push the button».

Mannen med knappen vart gjerne forstått å vera Ahmadinejad. Men Ahmadinejad til sides: Songen oppsummerer paradokset Israel. Hipstarane i Tel Aviv kan kosa seg i sola. Men bak kviler den eksistensielle angsten. Frykta. Kjensla av å vera omringa av fiendar. Kva veit hipstarar i Oslo eller Bergen om dette?

Det tredje er at Israel er ein okkupant. Det er ei viktig kjerne i denne konflikta. Ei kjerne ein ikkje kjem unna.

Det er ei historie om undertrykking, og dei som les vitnemåla til tidlegare israelske soldatar frå organisasjonen Breaking the Silence kan ikkje gjera det utan å konkludera med at okkupasjonen inneber eit grunnleggjande moralsk problem, og korleis han — til sjuande og sist — også må seiast å vera øydeleggjande for Israel. Dei som gjer det kan vanskeleg konkludera med noko anna enn at ei tostatsløysing må koma, ikkje berre for palestinarane sin del, men også for israelarane sin del.

Men ein kjem heller ikkje unna noko anna. Ein kjem ikkje unna samanhangen mellom den eksistensielle angsten og okkupasjonen. Ein kjem ikkje unna at heller ikkje ei tostatsløysing vil fjerna angsten. Og det er når ein oppdagar det at ein oppdager at både «tryggleiksgjerdet» (som i betydeleg grad er ein mur, uansett kva Israel og israelsvener kallar han), busetjarpolitikken og det Børge Brende med rette kallar Israel sitt «uforholdsmessige» svar på rakettåtak frå Gaza spring ut frå meir enn at nokon har forlest seg på den heilage boka eller nasjonalistiske fantasiar.

På Gazastripa er det Hamas som styrer. Det er ein ytterst ubehageleg gjeng, som kombinerer reaksjonær islamisme, ein antisemittisme spekka full av konspirasjonsteoriar og deira heilt eigen variant av nasjonalisme. Hamas, og nokre andre grupper, står bak rakettåtak mot Israel. Dei er ikkje særleg imponerande, reint militært. Mange landar i øydemarka. Få gjer anna enn materiell skade.

Men dei kjem heile tida. Dei kom i januar, då du las lite om Israel i avisene. Dei kom i februar. Dei kom i mars. April. Mai. Juni. I blant vert nokon faktisk råka. I blant vert nokon faktisk drept. Men stort sett har dei ein annan effekt: Dei byggjer opp under den israelske frykta. Dei byggjer opp eit krav om tilsvar i den israelske befolkninga. Dei byggjer opp om hatet.

Eg er diverre overtydd om at berre det at eg nemner dette får nokon til å tenkja at eg er ein av desse unyanserte, fanatiske israelsvenene. For kvifor snakkar eg om israelsk angst og ikkje om palestinsk? Kvifor snakkar eg om israelske offer, og ikkje om dei mange fleire palestinske? Kvifor snakkar eg om korleis israelsk hat vert bygd opp av Hamas sine rakettåtak, men ikkje om korleis dei israelske bombeåtak, dei israelske arrestasjonane, den israelske okkupasjonen, byggjer opp palestinsk hat?

Det kunne vore eit godt poeng. Om det ikkje var for at eg gjerne også vil snakka om dei nemnde tinga. Ingen av oss bør vera i tvil om at bileta av borna som leika på stranda i Gaza og vart råka av eit israelsk åtak, er eigna til å styrka hatet mot Israel. Ingen av oss bør lata vera å tenkja på at ein sjuåring på Gaza, alt tre gongar har opplevd større israelsk militæraksjonar retta mot det innesperra området, som arealmessig er på storleik med Inderøy kommune. Ingen av oss bør undervurdera den psykologiske effekten alt dette har på palestinarane. Ingen av oss bør unngå å sjå dei mange palestinske ofra.

Ingen av oss burde stilla seg avvisande til det moralske ansvaret Israel utvilsamt ber på, eit ansvar som også inneber at Israel — som har langt betre føresetnader enn naboane — bør ta dei fyrste stega inn i ein ny fredsprosess.

Og ingen av oss burde vera tilbakehaldne med å kritisera israelsk politikk. Aller minst burde dei av oss som måtte rekna seg som venar av landet gjera det.

Diverre fører den polariserte debatten til noko anna. Israelsvener, som burde følgja med nok i israelske media til å få med seg både den levande debatten og den interne kritikken som vert retta mot israelsk politikk og israelsk krigføring, kjem ikkje med eit kritisk ord mot Israel.

Palestinavener, som burde ha interesse av å forstå det israelske samfunnet, gjer avgrensa forsøk på det, men har til gjengjeld lært seg å bruka «sionisme» som skjellsord i ein kvar samanheng, utan at dei ser ut til å kjenna særleg godt til den jødiske nasjonalismen si historie.

Så polarisert er debatten at når det kjem til beint ut antisemittiske demonstrasjonar i både Tyskland, Belgia og Frankrike, avleia frå protestar mot krigen på Gazastripa, ja, så er det mange som opplever det som ubehageleg å nemna. Ikkje fordi dei stør dei forkvakla ideane som dukka opp i demonstrasjonstoga, men fordi dei ikkje vil verta oppfatta som om dei stør Israel. Ikkje vert desse demonstrasjonane mykje nemnd i norske media heller.

Og så kjem ropet om boikott, eit av utgangspunkta for debattråden eg feiga ut frå i går. Det er alltid det same ropet. No må Israel boikottast. Argumenta for handlar gjerne om at det fungerte i Sør-Afrika, og om at Israel er ein apartheidstat. Det fyrste kan diskuterast, men er til ei viss grad rett.

Det andre er det den israelske fredsaktivisten Uri Avnery har omtala som ei sodomaseng. Dersom gjesten hadde for lange bein til å passa i senga, hadde folket i Sodoma ifølgje legenda løysinga klår, dei kappa litt av beina av. Det einaste som vil fungera er internasjonalt press, er det tredje argumentet.

Og «internasjonalt press» vert alltid omsett med økonomiske sanksjonar, utan auge for all forskninga som syner at økonomiske sanksjonar sjeldan fungerer slik dei er tiltenkt, og faktisk oftare har motsett effekt, utan auge for at boikott er ei form for kollektiv avstraffing, som ikkje minst vil ramma fattige israelarar, inkluderte israelske arabarar som i berre avgrensa grad stør israelsk politikk, utan auge for at det å råka israelsk økonomi også — uunngåeleg — vil råka den økonomien som er tettast sammanvevd med han, nemleg den palestinske, utan auge for at nesten heile israelsk fredsrørsle går imot ein generell boikott, og seier at det vil råka dei, og styrka haukane i israelsk politikk ytterlegare.

Eg veit, fordi eg har spurt dei. Svara var hakket kvassare i ordlyden.

Å seia dette, samstundes som eg seier at Hamas er ein veldig stor del av problemet, at Hamas er ein av tuene som kan velta eit fredsprosesslass, gjer sjølvsagt at eg står i fare for å verta plassert i bås med dei altfor mange ukritiske israelsvenene som er der ute.

Du veit kven eg meiner. Dei som aldri ser at Israel har gjort noko gale. Dei som ikkje ein gong skjønar kvifor nokon byrjar å snakka om å boikotta landet. Dei som meiner at det israelske forsvaret er verdas mest moralske forsvar, og at det er eit nyttig argument å koma med når ein ser born bli drepne på stranda i Gaza.

Men eg høyrer ikkje heime i den båsen. Eg vil ikkje vera med på den skyttargravskrigen. Eg vil ikkje sitja i nokre av dei to skyttargravene. Eg nektar.

Eg har også eit anna problem med boikott. Det er at ein variant av boikottideen er den umåteleg enkle løysinga. Den løysinga som inneber at ein kan gå i butikken, og ikkje kjøpa den økologiske paprikaen, Jaffa-appelsinen eller kakiplommene frå Israel, og så kjenna at ein har slått eit slag mot det israelske militærapparatet, mot ekspansjonspolitikk og imperialisme.

«Kva anna skal eg gjera?», tenkjer du gjerne. «Eg får jo ikkje gjort noko». Og det er sikkert riktig, det. Me sit her langt nord i verda, langt vekk frå heile konflikta, og får antakeleg ikkje gjort særleg mykje meir enn me får gjort i høve borgarkrigen i Kongo, den me har gløymd fordi Kongo ikkje er i Vesten.

Her er det på tide å faktisk minna om noko av det som vert trekt fram som ei viktig forklaring på at det sørafrikanske apartheidregimet fall, sjølv om det var eit anna land, sjølv om det handlar om ein heilt annan situasjon.

Den viktige forklaringa var at apartheidregimet mista legitimitet blant dei det var bygd rundt, delvis grunna effekt av boikott, delvis grunna opposisjonen til apartheid frå svarte sør-afrikanarar, men ikkje minst: delvis fordi motstemmene vaks blant dei kvite, blant dei som fann meining i den i resten av verda nesten ukjende amerikanske artisten Rodriguez sine ord om etablissementets blues:

«Woke up this moming with an ache in my head.
Splashed on my clothes as I spilled out of bed. Opened the window to listen to the news.
But all I heard was the Establishment's Blues».

Om ein ser seg om på sosiale media, vil ein oppdaga at folk har byrja å skjøna at det er den bluesen dei høyrer i både Palestina og Israel også. Det veks fram nye, av og til lett merkelege rørsler. For nokre dagar sidan las eg om ein palestinar som inviterte israelske busetjarar på fest. I går las eg om eit internasjonalt fenomen der arabarar og jødar deler bilete av kvarandre og seier at dei ikkje vil vera med på å vera fiendar. Eit av bileta synte eit jødisk-palestinsk par og dottera deira. Dagen før oppdaga eg ein video av israelske soldatar som gjekk forbi ein fest i Hebron, høyrde Gangnam Style, og vart med på dansen. Dei fekk refs av sine overordna, for å ha sett sin eigen tryggleik på spel. Men på sosiale medier finn faktisk israelarar og palestinarar saman, og gler seg over slikt.

Når eg snakkar om israelsk og palestinsk fredsrørsle, og til korleis det iallfall kan vera lurt å låna dei øyra i blant, er det gjerne eit svar eg får frå fleire kantar: Men dei er jo så små. Som om det var eit argument.

Dei fleste av oss kjem uansett til å gå for slacktivism. Det er få av oss som er som Gilbert, som eg synest står for mykje mildt sagt problematisk reint politisk, men som iallfall har guts nok til å vera lege blant folk som verkeleg treng det. Med den erkjenninga på plass vel eg utvilsamt ei anna form for slacktivism enn det å ikkje kjøpa israelsk grapefrukt, eller å ropa høgt på ein internasjonal boikott av det som — trass alle sine djuptgripande manglar — framleis er Midtausten sitt best fungerande demokrati. Eg vel å sjå etter dei stemmene i Israel og i Palestina som eg har tru på at kan bidra til å få slutt på det heile, dei som peiker ut ein annan veg, dei som gjer biletet meir komplisert, ikkje meir svart-kvitt, dei som roper etter kjærleik, og ikkje etter verken bomber eller boikott.

De kan ha skyttargravskrigen dykkar i fred. Eg er ikkje interessert i han. Men ikkje vil eg vera feig heller. Det var eg i går. I dag skal eg vera blant dei høgrøysta.

Og kvifor? For eit par dagar sidan snakka eg med ein jødisk leiarfigur i Belgia, i ein heilt annan samanheng. Mot slutten av intervjuet kom han inn på korleis media ikkje var interessert i det friviljuge arbeidet han tok del i for palestinske born. Ein journalist hadde sagt til han at det ikkje eksisterte noko slikt som ei avis for gode nyhende.
«Dei er berre interessert i dei dårlege?» sa eg.
«Ja, berre dei dårlege, aldri dei gode» sa han.

Nett det bør nokon vera høgrøysta om. Lat oss høyra dei gode nyhenda. Lat oss høyra om dei som gjer noko anna enn å skyta rakettar.

Lik Dagbladet Meninger på Facebook