Jan Erik Vold i 2002.  

Foto: Tor Eirik Mathiesen/Dagbladet
Jan Erik Vold i 2002. Foto: Tor Eirik Mathiesen/DagbladetVis mer

Ekte ingenting

Jan Erik Volds musikk er fridom under eit enormt ansvar.

Han verken syng, les, snakkar eller rappar. Eg veit ikkje kva eg skal kalle det når Jan Erik Vold framfører dikta sine til jazz. Han høyrest ikkje ut som nokon andre. Men som med alt: det kjem heller ikkje frå ingenting.

«Jazz and poetry» kallar dei det i Amerika, og det er ein sjanger som har måtta levt livet litt på utsida. For nokre er dette det uekte barnet av ekte jazz og ekte poesi. For oss andre er det berre meir musikk; det me vil ha.

Røtene ligg hos dei amerikanske modernistane på 10- og 20-talet, då diktarar som T.S. Eliot, Vachel Lindsay og ikkje minst Langston Hughes eksperimenterte med synkopar og stil, inspirerte av den nye musikken. Nokre henta ikkje berre inspirasjon, men òg stoff frå jazzen, som Langston Hughes i hans legendariske dikt «The weary blues», skrive i 1925. Det begynner på denne måten: «Droning a drowsy syncopated tune / Rocking back and forth to a mellow croon / I heard a Negro play.»

Sjølv om nokre òg prøvde å framføre poesien til musikk, var det ikkje før 50-talet at hybriden fann forma, og «jazz and poetry» vart til det me kjenner i dag. Og det var beatpoetane som gjorde det; Jack Kerouac, Lawrence Ferlinghetti, Kenneth Patchen og fleire vart no plateartistar. Til og med Hughes sjølv laga ei plate — med Charles Mingus.

Artikkelen fortsetter under annonsen

Rundt 1970 tok musikarar som Gil Scott-Heron og The Last Poets jazzpoesien vidare i ei endå meir rytmisk orientering, det som kan sjåast som siste stopp før det vart til rap. Men før det, allereie i 1969, fekk me den fyrste jazzpoesiplata i Noreg, då Jan Erik Vold og Jan Garbarek spelte inn «Briskeby blues».

Me har etter kvart fått mykje snakking over musikk i Noreg, og sjangeren er ikkje berre éin sjanger lenger. Men der Arild Nyquist er rock og Odd Børretzen er viser, er Jan Erik Vold framleis jazz. Han er be-bop. Der dei fleste brukar uttrykket til å lage låtar med synging på refrenga, insisterer Vold på at dikt og komp er nok, som hos dei originale beatpoetane. Vold og vokalen er berre ein del av bandet, på same måte som Kapstad og klaveret. Resitasjonsstilen liknar litt på amerikanarane, men han er ikkje like monoton. Vold er mykje meir syngande, ekspressiv.

Om ein skal lage god jazzpoesi, er det ikkje nok å berre la bandet spele, og så «ta eit dikt». Eg mistenker nokre av amerikanarane på femtitalet for å ha gjort nettopp dét; å tenke at jazz er bra, poesi er bra, og til saman må det verte dobbelt så bra. Eg trur det er ein av grunnane til at sjangeren så fort gjekk av moten igjen. Og det er framleis slik at dei aller fleste forsøka på jazz and poetry i beste fall er uinteressante. Men eg trur Vold knakk koden fort: å skrive ein god tekst er ikkje nok, det er knapt nok halvdelen av arbeidet.

Det vanskelegaste for diktaren er kanskje å vite kva tid ein skal spele og kva tid ein skal ta pause. Når ein syng eller rappar finst det ein mal å fylgje. Orda skal rime og/eller ha ein bestemt melodi, og rytmen og talet på tekstlinjer kan som oftast delast opp i fire. Når du verken syng eller rappar, men framfører eit dikt utan ein fast metrikk, får du derfor ein skremmande stor fridom. Denne fridomen krev disiplin og musikalitet om resultatet skal verte musikk som eignar seg på ei plate — dvs. musikk du vil høyre meir enn éin gong.

«Blåmann! Blåmann!» (1988) er Jan Erik Vold i toppform, og i det perfekte selskap: Chet Baker (trompet), Egil Kapstad (piano), Terje Venaas (bass) og den belgiske gitaristen Philip Catherine. Volds dynamiske sam- og motspel med resten av bandet er i særklasse; han kan rive seg laus frå kompet og sveve over det, og så brått lande igjen, og verte melodisk og rytmisk «korrekt». Gjennom heile plata stig og dalar Vold som ein gjennomført musikalsk og melankolsk fugl, og kvitrar om kvardagen og eventyret, sorga og håpet, med massevis av humor og klok livsglede. Siste ordet i ei linje kan, med hjelp av timing og intonasjon, like godt uttalast som fyrste ord i neste linje. På denne måten får både musikken og lyrikken noko uendeleg og sirkulært over seg.

Sjølv om vokalstilen er så lett å kjenne igjen, er Vold svært allsidig når det gjeld stoff og stil. Men om han skriv om ein kulturbyråkrat, ein elg, ein trikk, eller blodbøken utanfor Universitetsbiblioteket, er det alltid skrive på ein kvardagsleg måte. Sjølv det litt utypiske og i dobbel forstand fabelaktige diktet «Fuglen fra Kapingamarangi» er fortalt i eit kvardagsleg språk. I dette diktet er Volds interesse for Austens filosofiske tankar om eksistens tydelege. Det handlar kanskje òg om skiljet mellom fantasi og verkelegheit, om ja og nei, og som musikk får diktet ein ekstra dikotomi: språk og ikkje språk. For sjølv om dette berre er musikk, og Vold berre er ein del av bandet, har han det einaste instrumentet som kan levere språkleg erkjenning.

Det narrative utgangspunktet i diktet er også ein motsetnad — til og med snudd på hovudet: Fuglen er den danna av dei to, han som lærer prinsen om erkjenning. Fuglen er kulturen, prinsen er det motsette: «Prinsen lå på stranden, under / solen, utenfor / språket».

Den sirkulære kjensla i diktet er godt underbygt av Kapstads fine repetitive komposisjon i 3/4 takt og Volds mange gjentakingar. For sjølv om forma er fri, så brukar han gjerne rim. Fuglen syng: «Når ingenting / møter ingenting / oppstår ingenting, oppstår ingenting. / Når ingenting / savner ingenting, ønsker / ingenting — da er / alleting / i / ro.» Og når diktet sluttar nokre linjer seinare med «Prinsen han / lo» er det eit eksempel på eit av dei mange godt gøymde, men likevel effektive rima.

Kva er det Jan Erik Volds jazzpoesi kan? Han kan mykje av det same som rapmusikken. Han hentar krafta og skjønnheita frå denne underlege plassen mellom poesi og prosa, mellom synging og snakking. Han kan å lyfte det prosaiske inn i poesien, kvardagen opp i himmelen — og det er framleis berre musikk. That's when your kaffikjele gets wings.