Elling-syndromet

Den på alle måtar fortapte mannen er dei siste tiåra blitt heilt sentral i norsk film og litteratur.

ELLING ER VÅR tids norske kulturideal. Ein vaksen mann prøver desperat å bli eit barn for å vende tilbake til samfunnet. Først da kan han falle inn i normaliteten og rope ut: «Vi har det jo så godt!»

Klisjeen om at vi har det så godt, viser til noko langt meir enn skrytete velstandsstatistikk. Den uttrykker eigentleg ein sinnstilstand, eit sett av haldningar og djupast sett ei eksistensiell erfaring. Det er som når ein i tidlegare tider med fynd erklærte: «Gud er god!» - og heile kyrkjelyden bøygde fromt hovudet. Eit meiningsmetta uttrykk, men like fullt er det forunderleg tomt. Sjølv om dei færraste av oss i dag søker trøyst og styrke i eit aktivt religiøst liv, trur den overveldande majoriteten av oss på normaliteten. Det er eit stort paradoks her, for denne normaliteten kjem først og fremst til uttrykk som ein tilstand i sinnet, sjølv om han ikkje er forankra i noko aktivt indre sjeleliv. Snarare er det tvert om. Lik ein skugge blir dette «normale» stemningsleiet følgd av ein sterk og påfallande berøringsangst overfor all inderleg patos. Ein nesten namnlaus primitiv angst gjer seg her gjeldande.

Berøringsangsten overfor alt indre liv er nødvendig for å oppretthalde illusjonen om at historia er over i Noreg, at vi no er i mål. Trass i alle keisame lovtalar er difor også kunsten blitt irrelevant for oss. Vi står nemleg på trygg avstand - ikkje berre til kunsten - men til vår eiga historie og til verda elles. Men til liks med normaliteten kan vi ikkje gjere reie for kva denne avstanden eigentleg består i. Difor talar alle varmt om kor viktig både historia og kunsten er. Kulturlivet skal vere oppbyggjeleg og opplysande, men opplysande på ein tilbakeskodande måte. Slik tenkte dei før i tida - er det ikkje forvitneleg? Men samstundes like uuttalt: Dette har ikkje noko med oss å gjere lenger.

Artikkelen fortsetter under annonsen

DEN HØGE kulturen er til liks med idealet om det vaksne, modne og danna mennesket trengt ut i eit litt trist, halvmørkt, kaldt og lagerliknande rom. Der huserer han som ein slags fattigfornem luksus og hemmeleg last for milde, velmeinande lektorar. Det er på ein måte Elling som går til folkebiblioteket for å låne ei slitt skuleutgåve av Dostojevskis Idioten. Den såkalla finkulturen blir musealt småborgarleg og gledeslaust forvalta av eit gjerrig byråkrati. Den ambisiøse kulturen lever som ein audmjuk kastrert fattiglem på populismens nåde. Han er som ein blinda Kong Lear, som blir spytta på av skrålande rakkarungar. Og dei skråler ekstra høgt fordi dei har eit svakt ødipalt minne om den gamle kongens velde.

Så vekkjer den vellukka norske samtidskunstnaren djupast sett morsinstinktet hjå det kjøpande, lyttande og med-følande kvinnelege publikumet sitt. Tenk, vi kan også halde oss med slike, skuleflinke, kjenslevare, rare nerdetypar, som får drive på med sitt. Mor er stolt, må vite, og da må vi bere over med litt rar, uortodoks oppførsel. Det er som om den evige skuleguten står der på scenekanten med vasskjemd hår i matrosdress og framfører juleevangeliet, men i det ytre, ein innrøykt mellomaldra mann, lett alkoholisert, uflidd og ganske fattig - men søt, vil nok mange blant det kvinnelege publikumet meine. Han sprenger ingen grenser i sinnet og er ingen kunstnarfyrste. Det heile er litt stusseleg, men er han keitete og lun nok, vil nok dei same damene kjøpe bøkene hans.

DEN PÅ ALLE MÅTAR fortapte mannen er dei siste tiåra blitt heilt sentral i norsk film og litteratur. Tilbakeståande, men ufarlege norske menn, ser ut til å vere publikums kjæledegge. Og verst av alt er det på film. I den heilt forferdelege filmen «Alt for Egil», der den eine mannlege skodespelaren Kristoffer Joner spelar ein slags light-versjon av Elling og Trond Høvik ein person med downs syndrom, er også alle dei andre karakterane plumpe, keisame og heilt utan energi. Eg har aldri i mitt liv sett ei så uinteressant og lite truverdig framstilling av påstått romantisk kjærleik som i denne filmen. Dette er ein så jordnær nærleik, at han truar med å viske ut skiljet mellom liv og død. Ein kan begynne å lure på om det kunstnariske tyngdepunktet eigentleg ligg ein heilt annan stad, at sjølve poenget med filmen er å vise svaberg, ein liten bil som køyrer på ein veg og bruer ved Stavanger eller noko slikt.

I denne fortapinga ligg det ei dobbel stadfesting av den norske normaliteten. Som skadeskoten på den rette måten fungerer han som ein skiten spegel for det vellukka normale. Men enda viktigare er det at han er sjølvdestruktiv. I den ufarlege øydelegginga av seg sjølv gir den norske kulturmannen frå seg ei sterk og absolutt lojalitetserklæring til den norske normaliteten. I staden for ein glødande nihilist blir han eit klynkande barn i trygdebustaden sin. Og kvinner av begge kjønn kan puste letta ut.

KUNSTEN HAR likevel ein funksjon under normalitetsregimet. For å stabilisere sinna trengst det enorme mengder lun, varm hygge - eller, på nynorsk, «feelgood». For at denne ikkje skal framstå som rørete, sentimental kitsch, må det bli skapt inntrykk av at hygga reflekterer moden danning. Kunstnaren og publikumet hans har vore på ei reise saman ut mot yttergrensene for normaliteten. Der har dei fått innsyn i kva som er godt, sant og verkeleg her i livet. Deretter vender dei heim, men kan likevel aldri heilt gjere reie for kva denne innsikta består i, eller kva som er heime. Det er den verdige, varme og resignerte haldninga som er viktigast.

Dei heimkomne har ein heilt spesiell status som folkekjære kunstnarar og formidlarar i Noreg. Det gjeld mange framifrå medienamn, frå ein Eirik Bye og Ole Paus til ein Edvard Hoem og Erlend Loe. Det er myter og eventyr rundt deira ville liv. Kan hende har dei vore harde på flaska, men så kom dei heim og fann ut kva som verkeleg var viktig her i livet. Ein klassisk slacker som Ingvar Ambjørnsen blir nesten å rekne som ein ansvarleg politikar. Poenget er ikkje kva som reint faktisk har skjedd, om det er krigsdeltaking, sjømannsliv, hasjrøyking i Hardanger eller medlemskap i AKP-ml. Det viktigaste er at dei har levd før - ein annan stad, som ikkje er heilt verkeleg.

MEN KVA MED Erlend Loe? Han kom berre slentrande ut frå guterommet sitt, men tok likevel på seg denne fåmælte roa som skal signalisere resignert vaksen vørdnad. Kvifor eigentleg? Kva har han og hans generasjon unge menn gjort anna enn å lure seg innpå ei eller anna streng, snusfornuftig dame, pliktskuldig hjelpt henne med bleieskiftet og elles latt seg falle ned på ein pult i eit halvoffentleg kontorlandskap blant dårlege slackerakademikar med bustadadresse Grünerløkka? Fotballquiz kvar laurdag, murrande revirvern om den vesle, gjerrige kjærleikslukka i trerommaren på Torshov og dei obligatoriske raudvinsforhandlingane i forholdet. Kor mange er det ikkje av hans type i etterkant av utdanningseksplosjonen. Ei tatovering frå Roskilde, ei velstappa snusleppe, medlemskap i Klanen, filmklubb og litt rock, øl med kompisane og så denne karakteristiske, litt tverre, botnfalske attityden om at han forstått kva det heile dreier seg om, at han er kopla til kraftlinjene i tilveret, og at han kjenner historia og det store mørkret utanfor. Alt dette berre for å opne eit lite kvinnehjarta, slik at ho kan innbille seg at ho har temt villskapen ved å klemme ein teddybjørn. Det einaste begge er i stand til, er å stotre fram normalitetens platitydar. Men samstundes, like fullt med heilag harme, insisterer dei på å bli møtt med respekt for deira verdige resignasjon, som ikkje botnar i anna enn mangel på mot, intelligens og vilje.

VERDIG RESIGNASJON er dannings- og stilidealet, høgt som lågt, under normalitetsregimet. Mange land og kulturar dyrkar mytiske forteljingar om korleis du kan realisere deg sjølv. Vi kjenner «the selfmade man» frå USA som den sterkaste av desse. I Noreg handlar det om å kome inn i varmen, inn i normaliteten. Det er dette Elling strevar med. Vi kunne kalle vår myte «Forteljinga om den frelste tateren». Eller kanskje: «Korleis lære ein arbeidar å få sansen for åndelege verdiar». Det handlar ikkje om dåd og vågemot i ytterkantane av tilveret, men snarare det motsette, nemleg å falle til ro, å bli velsigna med eit temperert sinnelag og djupast sett bli som eit truskuldig barn igjen. Dette er ei forteljing som gir meining til sosialdemokratiet og den moderne velferdsstaten ved utgangen av det 20. hundreåret. Det er ei reise i rommet, ikkje oppover - men innover mot det «gode hjarta». Nerven i forteljinga - eller, om ein vil, eventyret - er at det gjekk godt til slutt, om utgangspunktet no var aldri så gale. Såleis er dette ein myte med ein fot i folkeeventyra.

Men denne forteljinga gir også meining til den klassereisa inn i det offentlege småborgarskapet, som så mange har opplevd gjennom dei to store utdanningsrevolusjonane i etterkrigstida. Det eventyrlege ligg ikkje i den umoglege ambisjonen, det faustiske, det heroiske eller den store fallhøgda. Det eventyrlege i den moderne norske forteljinga er snarare å finne i mangelen på ambisjonar, talent og vilje. Det heile gjekk seg likevel til på ein måte, så underleg av seg sjølv.

VI KAN TENKJE oss ein skuletrøytt mobbar med moderate lese- og skrivevanskar, men på grunn av innsatsen til tolmodige lærarar og andre gode hjelpekrefter, er resultata tolleg bra. Det er likevel ikkje så viktig enno. Han treng ikkje vise seg lojal mot verken faga eller innhaldet i skulen, til og med gjennom vidaregåande kan han gi faen i lekser og slikt. Det er i grunnen berre ein fordel. Viktigare er det at han er populær, utagerande, festar mykje i rett alder og skaffar seg damer. Da er han med andre ord livsdugeleg, normal og ikkje sær. Det er poenget. Skeptisk og sånn halvmotivert byrjar han å studere eit eller anna samfunnsfag, gjerne statsvitskap. Og igjen er han sosialt i midtpunktet, lærer snøgt dei konvensjonelle kodane og lirer av seg obligatoriske politisk korrekte fraser på tallause nachspiel, alt medan han effektivt jaktar på dei finaste damene. Og han lukkast. Han blir tidleg gift med ei som er aldeles for god for han, og med ein høgst ordinær eksamen i baklomma får han seg gud betre ein rådmannsstilling i ein større kommune. Han byggjer seg straks eit stort hus. Ja, kven skulle tru at det ville gå så vel med den tidlegare skuletrøytte mobbaren? Ei norsk suksesshistorie med andre ord.

EI KVINNELIG utgåve av det same, om noko meir ekstrem, kunne vere følgjande. Ei frå naturen si side raust utstyrt ung kvinne flippar ut frå skulen. I rask rekkefølgje involverer ho seg med ein bråte håplause menn, ofte valdelege sjølvsagt, og ho får barn med ein to-tre av dei. Kanskje prostituerer ho seg litt, tek nakne oppdrag, bruker mye pengar, fest og fart. Følgjeleg dreg ho på seg alt den moderne velferdsstaten kan by på av gode, velmeinande hjelparar. Kvinne med barn er må vite det heilagaste av alt. Ho lovar og lyg, men - under over alle under - etter nokre år forbarmar ho seg over ein staut handverkar og blir ein omsorgsfull hjelpepleiar på den lokale sjukeheimen. Enda ei norsk suksesshistorie.

Desse danningsromanane er ikkje forteljingar om det einsame geniet som sel sjela si til djevelen for å bli vis. Bodskapen i dei er at naturen er god.Det er verre å huse sære tankar. For i desse to suksesshistoriene dreier det seg berre om ytre dramatikk. Både rådmannen og hjelpepleiaren trur sjølvsagt på og vil forsvare normaliteten med nebb og klør mot annleistenkjande. Vi andre må enn så lenge lytte til vinden, bølgjene som slår og vente på at Odins ramnar skal vende tilbake.

En lengre utgave av teksten utgis i boka «Egentlig». Åtte fortellinger om livet. (Andresen & Butenschøn 2005).

sitatmuligheter: