Filosofi etter krigen?

Balkan-krigen vil ha ringverknader på det intellektuelle klimaet i Europa, ikkje minst på filosofien.

Postmodernisme, som ein intellektuell konjunktur, er på retur, mellom anna påskunda av uroa i verdsøkonomien og den allmenne ideologiske forvirring dette har skapt. Verknadene av krigen på Balkan vil skunde på oppløysinga av postmodernismen utan at nokon ny intellektuell mote har utkrystallisert seg. Vi finn oss i eit intellektuelt limbo.

Sett frå ståstaden til intellektuelle i Vesten gjekk den første presisjonskrigen - Golf-krigen - føre seg innafor ein ny horisont: Ikkje berre presisjonsbombinga, krigen sin tilsynelatande kirurgisk-hygieniske karakter, mest utan eigne tap, men i særleg grad massemedia si formidling av den, løfta krigen opp i ei virtuell sfære, gjorde han til eit estetisk fenomen. Media konstituerte seg som ein ny våpengrein, like tett inn på hendingane som kryssarrakettane. Krigen fekk i dette sekteriske perspektivet eit uverkeleg preg. Dette er ein av grunnane til at denne krigen kan halde fram med ny, humanitær bombing, utan militære mål, utan at vestlege intellektuelle er synleg rørte.

Med krigen på Balkan, derimot, fekk vi alle, også postmodernistane, kasta krigsterroren inn på vårt eige kontinent. Den nye teknologien («kirurgisk bombing», siger utan eigne falne soldatar, mediavalden) makta ikkje å virtualisere krigen på same måte som i Golfen. Den nye valden vart for nær, den tradisjonelle (drap, valdtekt, fordriving, brenning) for sterk. Dessutan otten for verknadene hos oss: auka flyktningproblem i Europa, meir framandhat, usikre politiske og sosiale følgjer utanfor Balkan, meir organisert, internasjonal kriminalitet. Ei stund - inntil Milosevic sin kapitulasjon på den 71. dagen for den sigrande luftkrigen - frykta ein sjølve marerittet: innsats av bakkestyrkar. Då infrastrukturen i Rest-Jugoslavia var bomba i stykker etter 70 dagar, med heller små militære tap, var den folkelege basisen for Milosevic sin krig smuldra opp.

Den overordna moralske grunngjevinga for NATO sin innsats i krigen er samla i den offisielle parolen om at «Vi må omstille oss fra forsvar av territorium til forsvar av verdier». Parolen er eit ideologisk tilsvar til muslimsk fundamentalisme: Universelle verdiar blir overordna dei interesser som blir praktiserte gjennom, og avgrensa av, det internasjonale statssystemet, folkeretten og FN-systemet. Forsvaret av universelle verdiar er ikkje bundne av folkeretten si avgrensing av statane sin rett til å gå til krig for forsvar av eige territorium mot angrep. Folkeretten sin logikk er defensiv. Dei universelle verdiane, derimot, har ein offensiv, misjonær logikk. Dei skal ikkje berre forsvarast på eige territorium, men over alt - out of area! På dette reint logiske grunnlag er det ikkje tvil om at NATO sin nye strategi er meir samsvar med den nye universalismen enn forsvarspolitikk ut frå folkeretten og FN-systemet sin noko trongare horisont. Korstoga si tid er ikkje forbi.

I essayet «Bestialitet og humanitet» argumenterer den tyske filosofen Jürgen Habermas for at det - diverre - er nødvendig å gå utanom FN-systemet og folkeretten i Kosovo (mai 1999). Han ser NATO sin «aksjon» som eit steg i retning av ein endå høgare, global rettsorden. Han åtvarar likevel mot at dette NATO-unntaket frå etablert internasjonal rettsorden blir sjølvtekt - til tross for at sjølvtekta vart opphøgd til ny strategi gjennom out of area-doktrinen 24. april i år (Washington-pakta om «nye» NATO).

Ein norsk professor i historie, Odd-Bjørn Fure, kunne alt tre veker etter at krigen tok til, slå fast at «intervensjonen» er «en del av verdens tredje sivilisasjonsprosess», og vonar at han kan føre til ei oppgradering av dei universelle verdiane i det internasjonale statssystemet (På Høyden, Universitetet i Bergen, 14.04.) Skal framtidas historie skrivast ut frå perspektivet om ein tredje sivilisasjonsprosess? Ein talsmann for Amnesty seier at «NATOs militære operasjoner på Balkan har endret deler av vår rettsforståelse» (Per Thorsdalen, Bergens Tidende 13.07.). Skal ein NATO-inspirert rettsforståing i strid med FN leggast til grunn for Amnesty sitt arbeid i framtida?

Denne tenkemåten er lik den vi finn hos Clinton og Blair. Ingen må tru at desse to måtte gå til tyske filosofar, norske historikarar eller Amnesty for å finne universelle argument for å bombe. Argumenta oppstår spontant gjennom språket si umiddelbare tilpassing til den overlegne maktbruken - samstundes som språket, som «universelt» fenomen, alltid vil ha ein tendens til å viske ut sitt opphav i det ikkje-universelle, dei einskilde erfaringane og den partikulære makta.

Den politiske eliten i Norge har godtatt NATO sin universelle militærstrategi utan handsaming i Stortinget. Ein gjorde seg ikkje eingong umaken med å drøfte og vedta Norge si deltaking i sin første angrepskrig. I St.prp. nr. 88 (1998- 99) om «Humanitær bistand i forbindelse med krisen i Kosovo» vedgår regjeringa rett nok at den humanitære krisa, som NATO-bombinga skulle forhindre, vart utløyst nettopp av denne bombinga: «Overgrepene ble betydelig opptrappet etter at NATO innledet luftoperasjoner mot Den føderale republikken Jugoslavia» - utan å erklære krig. Dette er heilt i samsvar med det uhyggelege faktum at alle massegravene som til no er avdekte, viser seg å stamme frå tida etter at NATO starta bombinga. NATO-politikarane sitt behov for å døyve sitt dårlege samvit med humanitær hjelp til Kosovo etter krigen lar seg lese tydeleg ut av Stortinget sin debatt om saka den 17. juni. Ikkje uventa er det moralske engasjementet sterkast der legitimiteten av denne politikken står svakast, nemleg i SV si gruppe.

Kritikken frå intellektuelle har vore sporadisk og lite organisert. Ein av grunnane til det finn vi i den dominerande intellektuelle konjunkturen dei to siste tiåra, postmodernismen.

Postmodernismen sin «dekonstruksjon» av etablerte sanningar og samanhengar, diskursar, har fleire positive trekk: Innafor humaniora og samfunnsvitskapane står den for oppløysing av dogmatiske tankefigurar som hemmar evna til å sjå. Men når metoden blir både alfa og omega, konstituerer den seg som ein ny, ideologisk konjunktur, som mote. Og som konjunktur er den eit dogmatisk fenomen innanfor ein intellektuell overklasse i global samanheng. Postmodernistar har sin base i maktapparata for intellektuelt arbeid, medan dei sosiale og politiske folkerørslene er så svake at dei mest ikkje lenger produserer sine eigne mot-intellektuelle.

Sagt enkelt er postmodernismen ein ideologisk fasett ved det euro-amerikanske hegemoniet, konstituert ved økonomien, teknologien, informasjons- og militærapparata (NATO). Postmodernismen er med andre ord utenkjeleg utan dei nye massemedia sine hegemoniske verknader på røyndomsforståinga. Berre politiske, økonomiske eller sosiale jordskjelv og katastrofar kan riste desse intellektuelle ut av virtualiteten og demonstrere ein røyndom utanfor og uavhengig av denne på ein slik måte at det får konsekvensar for deira tenkemåte. Den postmoderne metoden er altså dekonstruksjon av «diskursar». Men krigen i Jugoslavia var definitivt ingen diskurs, ingen humanistisk disiplin, sjølv om motiva bak den var meir enn humanitære nok. I staden for at krigen let seg dekonstruere, «dekonstruerte» krigen dekonstruksjonen. Postmodernismen som ideologi vart destruert.

Like fullt - litt postmoderne dekonstruksjon og skepsis til den nye, kristelege krigsparolen om å «omstille seg fra forsvar av territorium til forsvar av verdier» - kunne utvilsamt ha vore på sin plass. Det er likevel umogleg, då parolemakarane nok ikkje kjenner dekonstruksjon som metode, og då filosofane, som praktiserer denne i og for seg utmerka metoden, ikkje forheld seg kritisk til den makta som dei sjølve er ein del av. Heller ikkje påstanden om at «aksjonen» i Jugoslavia er ein del av ein felles, universalhistorisk læreprosess i retning av eit globalt rettssamfunn, er særleg innlysande.