Forelsking, fredag og eit fjell

Et av problemene med dikt er at vi ofte beveger oss innenfor en subjektiv virkelighet. Hva er virkelig? Hva finnes, og hva kan vi skrive om? Les Helge Torvunds februarleksjon!

På Diktkammeret har me innimellom gåande engasjerte diskusjonar, til dømes om kva dikt skal handla om og om korleis ein skal oppfatta eit bestemt dikt. I kjølvatnet av november-leksjonen kom det opp dikt og innlegg som sette i gang ein diskusjon om ord som «galskap» og kva som er «verkeleg». Kva finst og kan skrivast om?

fiskehegren finnes, med sin gråblå hvelvete

rygg finnes den, med sin fjærtopp svart

og halefjær lyse finnes den; i kolonier

finnes den; i den såkalte Gamle Verden;

finnes også fiskene; og havørna, fjellrypa

falken; fjellrappen og fargen på sauer;

fisjonsprodukter finnes og fikentreet finnes;

feilene finnes, de grove, de systematiske,

de tilfeldige; fjernstyringa finnes og fuglene;

og frukttrærne finnes og frukten i frukthagen der

aprikostrærne finnes, aprikostrærne finnes,

i land der varmen vil frambringe nettopp den

fargen på kjøttet som aprikostrærne har

(frå «Alfabet» av Inger Christensen, gjendikta av Liv Lundberg)

Når det gjeld den røynda me lever i er det lett å misforstå kvarandre fordi me ikkje er flinke til å presisera kva me talar om. Ein forenkla liten modell som har vore klargjerande for mange er følgjande inndeling i subjektiv røynd, sosialt konstruert røynd og materiell røynd.

Dersom me er forelska opplever me den personen som me er forelska i på ein heilt spesiell måte. Ingen andre oppfattar han eller ho på same måten som oss. Likevel er dette ikkje mindre verkeleg for oss. Snarare tvert i mot. Men den røyndommen som me lever i då, kan vera vanskeleg å forstå for andre. Derfor har me ordtak som at «Kjærleik gjer blind». Den som er forelska har derimot ei sterk kjensle av at augo har vorte opna for ei ny røynd.

Det fins

et hav

av ord

om forelskelse.

Jeg kan bare to:

forferdelig våken.

(Øyvind Brandt. Dikt i Dagbladet, 1996)

Denne røynda byggjer på korleis me opplever eit fenomen, og er det me kan kalla ei subjektiv røynd.

I tillegg til denne typen røyndom, finst det i ein kvar kultur ein del ting som vert oppfatta likt av alle dei som tilhøyrer kulturen. Som til dømes det at det er fredag. Denne røynda vert konstruert av dei sosiale normene i samfunnet me lever i, og er verkeleg nok, men altså mogleg å endra, ved at ein flyttar frå ein kultur til ein annan og tek opp andre normer for røyndom, eller at kulturen endrar seg over tid. Me kan kalla denne røynda for sosialt konstruert røynd. Dette er ei stor kraft i våre liv, og ei røynd som media kan vera med på å skapa.

Så har me den materielle røynda. Det at noko er der same kva me meiner eller ikkje meiner, same kva me opplever eller ikkje opplever. Som eit fjell til dømes.

I mange tilfelle er striden mellom menneske basert på at ein er ueinig om kva for ein av desse tre kategoriane eit fenomen høyrer til i. Er masseøydeleggingsvåpna til Saddam Hussein ein sosialt konstruert røyndom? Er det ein materiell røyndom at USA har masseøydeleggingsvåpen?

Når det gjeld diktkritikk er eit av problema at me så ofte må røra oss innanfor ein subjektiv røyndom. Den materielle røyndommen vil her omfatta visse tekniske og handverksmessige ting, og den sosialt konstruerte røyndommen dreier seg om kva som skal reknast som kvalitet og kva som kjenneteiknar dårleg poesi. Men desse normene kan vera vage og i alle fall ikkje lette å få tak i og vera einige om. I tillegg endrar dei seg. Slik vert ein ofte ståande att i ein posisjon der mykje er avhengig av lesaren si subjektive oppfatning.

Når ein med kritisk blik les sine eigne dikt, kan det også vera eit poeng å sjå om ein gjev lesaren eit så totalt bilete av røyndommen at ein har med alle tre kategoriane. I mange tilfelle er det eit pluss at ein engasjerer så stor del av lesaren som mogleg. Sansane gjennom glimt av ei materiell verd, tankane, refleksjonen og kjenslene gjennom glimt av den indre verda, det umedvitne gjennom metaforar og assosiasjonar som er lada av energi i det dei gjer sprang mellom medvitne og umedvitne område.

Sjølvsagt er noko av poenget ved å leva og å skriva at alt dette glir saman til ein eksistensiell heilskap, og difor er ei slik oppsplitting i tre ulike «røyndommar» diskutabel og problematisk, og må vera det. Eit fjell er ikkje bare eit fjell, ein gruveeigar vil sjå på det som råstoff medan nokre indianarar vil oppleva det som ein levande organisme og språket deira vil seia at det «fjellar». Fredag er ikkje bare ein dag. Det kan vera slutten på arbeidsveka og dansedag, eller det kan minna oss om den fantastiske opplevinga Robinson hadde når han oppdaga fotspor og forstod at det fanst ein annan her! Og den opplevinga kan me òg få når me les eit dikt nokon har skrive som gjenskapar ei oppleving me trudde me var åleine om! Einsemda er stor og stadene der me kan fortelja om våre opplevingar er ikkje alltid så mange her på vår øy i verdsrommet. Kva finst?

atombomben finnes

Hiroshima, Nagasaki

Hiroshima den 6.

august 1945

140. 000 døde og

sårede i Hiroshima

ca. 60 000 døde og

sårede i Nagasaki

tall som står stille

et sted i en fjern

alminnelig sommer

(frå «Alfabet» av Inger Christensen, gjendikta av Liv Lundberg)