Frå Sinais ørken til Kanaans land?

Delar av sommarens universitetsdebatt gir assosiasjonar til den gamle historia om eit nedtrykt og ofte klagande nomadefolk på ørkenvandring frå slavekår i Egypt til eit lovnadsland som dei kjende berre av omtale. I kronikkar og debattinnlegg har det vore mykje klagesong om ressurs- og kvalitetskrise.

Professor Bernt Hagtvet starta debatten i ein kronikk i Dagbladet 4.8. med å fyra av kraftfulle salver mot uengasjerte og pensumjagande studentar.

Men debatten har rg hatt andre og meir oppmuntrande tonar. Det har stått fram Mosesar og Aronar som har forsøkt å løfta blikket og gitt konstruktive råd om korleis ein kan finna vegen ut or «ørkenen». Professor Hagtvet har i ein kronikk i Dagbladet 15.9. til og med presentert si personlege «tavle» med ti bod for ei universitetsreform og på det grunnlaget utfordra meg til «å ta noen kraftfulle grep i universitetskrisen».

Hagtvet opptrer i rolla som «vekkjingspredikant», med spenstig spiss-formulert form og grove og unyanserte skisser. Eg har på mange måtar sans for ei slik form, og tar imot utfordringane med ope sinn, som spennande innspel til ein vidare prosess.

Skal vi snakka om krise i høgre utdanning og forsking, må vi kunna forankra det i solide fakta. Slik dokumentasjon har eg ikkje sett. Men mange store utfordringar har vi, og dei har universiteta sjølv og eg som utdannings- og forskingsminister eit felles ansvar for å ta tak i. Eg forstår - og tar på alvor - signal om at leiing og fagpersonale er urolege og kjenner seg trøytte etter mange år med ressurskrevjande omstilling i takt med ein eksplosjonsarta studentvekst - frå i alt ca. 81 000 studentar i 1986 til ca. 173 000 i 1997. Omstillingskrava har vore store. Universitet og høgskular har vist vilje og evne til å snu seg raskt og ta utfordringane på strak arm. Det fortener dei honnør for!

Artikkelen fortsetter under annonsen

Men no opplever vi reduksjon i søkjartala til høgre utdanning. Samtidig har vi nasjonalt behov for betydeleg økonomisk innstramming. Omstilling som resultat av redusert studenttilstrøyming og stramme budsjett er ikkje ei særnorsk utfordring. Temaet står høgt på dagsorden på internasjonale universitets- og høgskulekonferansar. Ingen sit med oppskriftene på dei rette grepa. Vi ser t.d. at land etter land tar i bruk studieavgifter som del av eit totalt finansieringssystem. Eg ser ikkje det som ein aktuell veg for oss. Desto viktigare er det at vi finn gode alternative finansieringsmåtar.

På heimebane vil det vera urimeleg å forventa at ein stor og kostnadstung universitets- og høgskulesektor i desse tider ikkje skal bli utfordra til vidare omstilling, sjølv om ein opplever å ha hatt pustevanskar over noko tid. Derfor må sektoren, som resten av samfunnet, leva med slike utfordringar også i åra framover. Mitt mål vil vera å få til eit mest mogleg ansvarleg opplegg for planmessig og forutsigbar omstilling over noko tid, m.a. for å kunna skjerma studiekvalitet og forsking.

90-talsreformene i høgre utdanning har gitt oss ein moderne og fleksibel struktur for høgre utdanning som mange land misunner oss. Endring av rammevilkår og utfordringar gjer likevel at vi alltid må vera opne for kursjustering. Utviklinga skal vera dynamisk, ikkje statisk. Ei akselererande teknologisk utvikling og eit stadig meir globalisert samfunn må få følgjer for kunnskapspolitikken, i eit livslangt læringsperspektiv.

Regjeringa erkjenner behovet for gjennomgang og nytenking rundt slike spørsmål på veg inn i eit nytt tusenår. Som statsråd ønskjer eg å ta kraftfulle grep i universitets- og høgskulepolitikken, slik m.a. Bernt Hagtvet ber om. Men slike grep må vera forankra i kvalifisert kunnskap og refleksjon omkring utfordringane. For å få fram eit best mogleg avgjerdsgrunnlag har vi derfor nedsett eit offentleg utval, leia av tidlegare rektor ved Universitetet i Tromsø, Ole Danbolt Mjøs. Utvalet skal aktivt vurdera behov for endringar i høgre utdanning som følgje av nye krav frå samfunns- og næringsliv og frå studentane, med kvalitetsperspektivet som viktig premiss.

Eg trur alle forstår at eg ikkje kan forskottera store politiske grep før dette viktige utvalsarbeidet er ferdig. Eg ønskjer meg eit sterkt og breitt engasjement både i og utanfor sektoren i dei prosessane Mjøs-utvalet no er i ferd med å setja i verk. Sommarens debatt lovar godt i så måte. Departementet vil stilla med ope sinn og vilje til nyorientering og kurskorreksjon. Eg vil m.a. ha ei fordomsfri vurdering av spørsmål knytt til: Gradssystem, med fokus på bruk av tid fram til avslutta studium. Graden av politisk styring av dimensjonering av studietilbod og arbeidsdeling institusjonar imellom. Større fristilling og ansvarleggjering av universitet og høgskular. Universiteta som frie og sjølvstendige sentra for fri forsking og samtidig opne institusjonar som samhandlar offensivt med samfunnet utanfor.Organisatoriske og økonomiske ordningar for å kombinera grunnutdanning og forsking med auka innsats retta mot etter- og vidareutdanning. Studentane sin totale studie- og livssituasjon.

Utviklinga frå eliteuniversitet for dei få til masseuniversitet for dei mange har vore ønskt både frå politisk hald og i hovudsak også frå universiteta si side. Det er ikkje aktuelt å snu utviklinga og arbeida for høgare tersklar og trongare portar inn til universitetsstudium. Universiteta skal framleis vera sentra for forsking og forskingsbasert undervisning. Utfordringa ligg i å utvikla og omstilla fagkultur og arbeidsmåtar, slik at stadig nye og store studentkull lar seg ansvarleggjera og inspirera til personleg erkjenning, kunnskapsutvikling og danning på kvalitativt sett høgste nivå. Med bakgrunn i min kjennskap til dei unge, er eg i så måte meir optimistisk enn Hagtvet og andre.

For å lukkast må innsatsen for å betra studiekvaliteten ha høg prioritet på alle nivå i institusjonane, forankra i eit forpliktande samarbeid mellom leiing, fagleg tilsette og studentar. På nasjonalt nivå har vi gitt det nyoppretta Noregsnettrådet eit særleg ansvar for å utvikla gode system for kvalitetssikring.

Høgre utdanning har i dag meir undervisning og individuell rettleiingskontakt mellom lærar og student enn for eit par tiår sidan. Slik sett er vi på god veg i studiekvalitetsarbeidet. Men framleis er utfordringane mange og store. Vi må ta på alvor OECD-signal om at norske universitet gir for lite rom for problembasert læring, bruker for mykje tid og ressursar på eksamens- og sertifiseringsoppgåver og er for lite opptatt av sjølve læringsprosessen undervegs i studia. I eit kvalitetsperspektiv trur eg rg at vi må utvikla betre og meir systematisk kontakt mellom vidaregåande nivå og universitets- og høgskulenivået.

Nedprioritering av forsking vil over tid bety forfall i landet si samla kunnskapsutvikling. Eg er derfor samd i at vi må gjera grep som samla sett kan auka samfunnet sin samla forskingsinnsats. Men eg erkjenner rg at vi må vera nøkterne og byggja stein på stein.

Ein av dei viktigaste grunnane til vårt låge nasjonale nivå (1,7% av BNP), samanlikna med gjennomsnittleg OECD-nivå (2,2%), er at privat sektor satsar mykje mindre på forsking enn tilfellet er i land vi naturleg samanliknar oss med. Det heng sjølvsagt mykje saman med næringsstrukturen vår, med mykje råvarebasert industri og mange små og mellomstore verksemder. Når det gjeld offentleg satsing på FOU isolert, ligg vi faktisk noko over OECD-gjennomsnittet. Slike tal skal likevel ikkje brukast som påskott til å dempa ambisjonane om å auka også den offentlege forskingsinnsatsen, etter fleire år på sparebluss.

Hagtvet og andre teiknar likevel eit altfor unyansert forskingsbilde. OECD-basert statistikk frå Norsk institutt for studiar av forsking og utdanning (NIFU), viser at FoU-innsatsen i universitet og høgskular i Noreg i 1995 tilsvarte 84 kroner pr. innbyggjar, mot eit OECD-gjennomsnitt på 61 kroner. Det har aldri vore drive så mykje forsking ved universiteta våre som i dag. Ressursveksten i høgre utdanning som følgje av studenteksplosjonen tidleg på 90-talet har nemleg i stor grad også kome forskinga til gode. Berre i perioden 1995- 97 auka talet på vitskapleg tilsette ved universiteta med 6,1%. Omfanget av eksternt finansiert oppdragsforsking har auka, noko eg er overtydd om gir positive impulsar både for universiteta og for oppdragsgjevarane. Sjølv med liten politisk vilje til å satsa på forsking i seinare års statsbudsjett har Forskingsrådet auka dei frie grunnforskingsprosjekta med 15% i perioden 1995- 98, m.a. via doktorgradsstipend til universiteta. Forskarrekruttering har vore prioritert høgt det siste tiåret. Talet på avlagde doktorgrader dobla seg i perioden 1989- 1997, frå 305 til 630. Universiteta har i 1998 fått tildelt 34 nye stipendiatstillingar. Utover dette får dei i år gjennom midlar til 58 post doc-stillingar høve til å ta vare på gode faglege talent. Endeleg minner eg rg professor Hagtvet om at Forskingsrådet har oppretta tre prisar for framifrå forsking, framifrå bruk og framifrå formidling, og at det i tillegg truleg finst mellom 20 og 30 andre forskingsretta prisar av ulike slag. Eg seier ikkje med dette at vi er komne langt nok. Men vi er i rimeleg god gjenge.

Frå Sinais ørken til Kanaans land?

«Kunnskap er nøkkelen til neste årtusen,» heiter det i sentrumspartia sitt Voksenåsendokument. Dette er ein ambisiøs visjon som forpliktar til handling. Mitt politiske ansvar ligg i å prøva å sikra eit rammeverk og eit ressursgrunnlag som gir gode vekstvilkår for livskraftige universitet og høgskular, som til ei kvar tid kan spela lengst framme på den nasjonale og internasjonale kunnskaps- og forskingsarenaen. Ansvaret for å fylla rammeverket med innhald og kvalitet som korresponderer med skiftande forventningar og utfordringar, kviler på institusjonane sjølv.

Bibelhistoria fortel at vegen frå egyptiske slavekår til eit liv som frie menneske i Kanaans land var lang og slitsam for det gamle israelske nomadefolket. Utan ein Moses og Aron med perspektiv utover det kortsiktige og nære hadde dei nok aldri nådd fram.

Slik vil det også vera i debatten om ei framtidsretta utvikling for norske universitet og høgskular. Derfor set eg pris på utfordringar frå alle som løftar blikket og viser sterkt og konstruktivt engasjement i desse viktige spørsmåla. Det gir grunn for optimisme på sektoren sine vegne.

Som statsråd innrømmer eg at eg nok ikkje kjenner meg like sterkt handlingsforplikta på professor Hagtvets «10 bod for universitetsreform» som på teksten på dei historiske Sinaitavlene. Eg tar likevel utfordringane på alvor. Så får historia visa i kor stor grad vi gjennom målretta politisk og fagleg arbeid, steg for steg, vil lukkast, og kven som i ettertid best fortener å bli assosiert med Bibelen sin Moses-skikkelse.