BOTNPLASS: «Vi ligg på botnplass i Skandinavia, filialar blir lagt ned i lange banar, stillingar blir kutta, og mediebudsjett blir krympa år for år», skriv kronikkforfattaren. Foto: NTB Scanpix
BOTNPLASS: «Vi ligg på botnplass i Skandinavia, filialar blir lagt ned i lange banar, stillingar blir kutta, og mediebudsjett blir krympa år for år», skriv kronikkforfattaren. Foto: NTB ScanpixVis mer

Framtidas bibliotekarar

Han har tatt på seg flørteblikket no, og etter ein ny sup av vinglaset seier han: «Verkeleg? Bibliotekar? Du ser ikkje ut som ein bibliotekar.»

Meninger

Nok ein gong blir eg både litt fornærma og litt smigra. Men eg vel å la smigeren søkke inn, og seier så etter den første søte kløa: «Og korleis ser så ein bibliotekar ut?»

På dette tidspunktet let eg dei alltid snakke ut om reinskura fjes, eller kortkort sveis med ein lang «sosionomøyredobb» i det eine øyret. Og om forsagde vesen, «dei stille i landet», som listar seg rundt på biblioteka. Har du ein lei hoste den dagen, så utset du sjølvsagt bibliotekbesøket ditt. Du vil jo ikkje forstyrre nokon, og aller minst bibliotekaren.

Eit argument ein bibliotekbrukar la fram for meg, var at vi hadde altfor få stille stader igjen i det offentlege rommet. At stilla var blitt ei luksusvare. Og kvifor skulle ikkje biblioteket inngå i den same ønskte stillesona?

Vi har hatt offentlege bibliotek i mange år. Men i vår institusjon har innhaldet og oppdraget endra seg. Biblioteket er ikkje lenger ein naturleg stillesone, men ein møteplass, staden du kan gå til for å berre «vere» der, møte venner, spele dataspel, bruke PC-ar eller høyre foredrag. Besøker du eit moderne bibliotek i dag, så er det eit teikn på god drift og høg trivsel at det ikkje er stille der.

Artikkelen fortsetter under annonsen

Å vere bibliotekar er framleis nokså mytebelagt. Ein opplever mellom anna å vere den personifiserte kjelda til dårleg litterært samvit hos andre, i tydinga at mange folk kjenner på seg at dei får lese for lite. Men kven bryr seg om kva lånarane les? Ikkje eg! Som bibliotekar får eg også ofte spørsmålet om kva eg les akkurat no. Ofte er svaret mitt: «Ingenting.» Eg les nemleg ikkje heile tida. Å innta rolla som bøkenes moralske vaktar passar svært få bibliotekarar. I staden lyttar vi interesserte til orsakinga.

I lengre tid har vore ein tilnærma konsensus om sjølvpålagd nøytralitet blant bibliotekarar. Og kanskje ikkje berre sjølvpålagd, det fell mange av oss heilt naturleg å framstå som nøytrale.

Om nokon spør etter astrologibøker eller korleis strikke klede til kjæledyra sine, så finn vi sjølvsagt fram bøkene utan meir om og men. Det er ingen grunn til å utbasunere at vi ikkje har trua på astrologi, eller at vi synest hundeklede ser latterleg ut. Ingen, i alle fall få av dei som er ute etter desse bøkene, har heller spurt oss om det, og då kan vi halde meiningane våre for oss sjølve.

Men - mange av brukarane våre vil gjerne ha ein dialog med oss, dei vil ofte diskutere litteratur. Då må vi vakte oss vel for å framstå som konturlause og blodfattige. Vi må faktisk seie kva vi meiner om boka. Slik gjer vi også oss sjølve som bibliotekarar meir truverdige, vi blir tydelege, vi tek yrket vårt på alvor. Katalogisering, klassifisering, samlingsutvikling, arbeid med IT er også viktig, men det er til sjuande og sist støttefunksjonar for dette eine heilage: formidlinga.

Det har oppstått eit omgrep blant bibliotekarar etter at Lom folkebibliotek, årets bibliotek i 2013, innførte det: «Vi skal snakke bøkene ut av hyllene!» Og det fungerer. Vi ser at det som blir snakka om, det blir også utlånt. Gløym djuptgåande litterære analysar, det er mindre viktig. Norske bilbiotek treng formidlingsglade bibliotekarar. Eg ønskjer meg glød, lidenskap, det ekte, for ikkje snakke om det ektefølte. Vi skal lokke fram leselysta og lesegleda til den alminnelege mann og kvinne - og born!

Eg tør påstå at vi no har fått vår kvote av bibliotekarar som vil arbeide i det stille. Det er litt fleiping i miljøet, kanskje eit forsøk på ironisering over oss sjølve, om at det er fint å jobbe i bibliotek, hadde det ikkje vore for alle lånarane som går der.

For få år sidan dukka det opp noko vi ikkje hadde føresett, som tok oss litt på senga: litteraturhusa. Dei møtte eit behov i oss som vi ikkje visste at vi hadde: det å kunne gå inn i materien, inn i djupna av eit emne, ei samling i botnen kring ordet.

Litteraturhusforkjemparane har heile tida hevda at litteraturhus er noko ganske anna enn eit bibliotek. Vi har jo heile tida forfekta vår rolle som folkeopplysar i vidaste forstand, men kva var det som skjedde undervegs?

På denne tida i fjor var eg også med i ein stor diskusjon på Twitter om nettopp dette, og eg blir mildast talt forundra når eg ser kva einskilde kan få seg til å påstå på tilmålte 140 twitter-teikn. Eg siterer nokre: «Biblioteka står for stille formidling, litteraturhusa for debatt, diskusjon og arrangement» eller «Biblioteka skal primært drive med katalogisering og gjenfinning».

Det at biblioteka faktisk er litteraturhus, er ikkje ei proteksjonistisk utsegn i rein bibliotekardesperasjon som handlar om krampaktig posisjonering. Nei, biblioteka er litteraturhus! Overalt i landet blir det arrangert forfattarbesøk, lesesirklar og debattar. Vi er dei naturlege litteraturhusa i det geografiske området vi skal serve. Men likevel ser vi dessverre ei vegring når biblioteksjefane sjølve skal initiere debattar og tema. Dette stiller eg meg uforståande til. Vi har bøker i hyllene våre som dekker det meste av politiske tema, frå ytste høgre til ytste venstre, og eg vil sjå den rådmann eller politikar som legg seg oppi innkjøpspolitikken vår.

Med den nye biblioteklova har biblioteka no tidenes sjanse til å profilere seg og innhaldet sitt, til å bli ein reell demokratisk aktør i lokalsamfunnet. Og då treng vi biblioteksjefar som kjenner si besøkelsestid, og som er på når det skjer.

Noreg har dei siste åra gått frå å vere ein velferdsstat til eit kunnskapssamfunn. Likevel har biblioteka i Noreg blitt systematisk underbudsjettert dei siste åra, fordi politikarar ikkje ser samanhengane mellom gode skuleresultat, høge skåringar i PISA-rapportar og gode skule- og folkebibliotek. Vi ligg på botnplass i Skandinavia, filialar blir lagt ned i lange banar, stillingar blir kutta, og mediebudsjett blir krympa år for år.

Alt dette får eg ikkje sagt til han som ikkje synest eg ser ut som ein bibliotekar. Han får i staden ein heseblesande, sikkert krampaktig kortversjon som han ikkje har bede om. Men eg skal rette meg opp i ryggen endå meir, og føreslå at han i staden kan få prøve dei høge hælane mine.

Ein lengre versjon av denne kronikken står på trykk i siste utgåve av tidsskriftet Syn og Segn.