Garborg som bortkomen fader

«Arne Garborg skjøna seg dårleg på å leva. Og han var ein elendig far.»

Utafor, i vest, bryt have på mot ei sju milir lang låg sandstrand.

Dette er innleiinga til romanen « Fred», som kom ut i 1892. Sidan har dette med sju mils strandlinje blitt ståande, sjølv om alle forsøk på å koma fram til eit slikt resultat gjennom eksakte målingar har vore mislykka. På same vis er det med Garborgs skildring av det jærske folkeferdet: Det er eit sterkt, tungt folk, som grev seg gjenom live med gruvling og slit, putlar med jordi og granskar Skrifti, piner korn av auren og von av sine draumar, trur på skillingen og trøyster seg til Gud. Etter det har jærbuar kunna vera så lettliva og gudlause dei vil utan at det går inn. Arne Garborg har sagt at dei er tunge og religiøse, og då er det sånn for evig og alltid. Og når Haugtussa vender ryggen til huldrene for å halda fast på minnet om han som sveik henne, blir det oppfatta som sann livskunst og djup visdom. I hundre år har unge jenter og modne kvinner framført Veslemøy-dikt med patos og glød, som det var eit uttrykk for deira innerste sjel.

I mange ting var Arne Garborg ein vegvisar. Sjølv om han skreiv perfekt dansk-norsk, blei han ein av dei fremste faneberarane for det norske folkemålet. Han var politisk radikal og sto på barrikadane for demokrati og frigjering. Han kan rg oppfattast som særskilt moderne fordi han var så lite redd for å visa kjensler, noko som gjorde han til ein fin samtalepartner og ein ettertrakta kjærast. Som ektemann var han heller ikkje så galen, i og med at Hulda aldri ville blitt den suksessen ho blei utan han. Men han skjøna seg dårleg på å leva. Og han var ein elendig far.

På attenhundretalet var samfunnet langt meir patriarkalsk enn i desse Mette-Marit-tider. Staten, med konge og embetsmenn, bygde på ein autoritær evangelisk-luthersk kristendom. Presteskapet hadde stor makt. Oppe i himmelen sat ein streng fadergud og noterte nidkjært ned stort og smått av alt det folk dreiv på med, for å slenga det i ansiktet på dei på dommens dag. Dei fleste forsøk på å gjera samfunnet meir rettferdig blei tilbakevist med at Gud kom ikkje til å lika det. Den tid var der framleis arrangerte ekteskap her i landet. Som tjueåring hadde Arne Garborg levd eit års tid saman med ei jente som var bortlova til ein annan, og som ho til sist blei tvinga til å gifta seg med.

Denne opplevinga sette tydelege spor både i romanar, dikt og samfunnskritiske artiklar. I den første delen av forfattarskapen sto Garborg fram som ein ihuga talsmann for fri kjærleik. Derfor blei han oppfatta som eit umoralsk individ som skikkelege folk ikkje måtte bli sett saman med. Men for opprørarane i landet, slike som unge Hulda Bergesen, var han ein helt. Ho flytta saman med han like før jul i 1887. Utpå våren fekk ho ein son som dei kalla Tuften.

Den første tida verkar det som om diktaren tykte det var stas å vera far. Men etter kvart blir der ein fjernare tone i det han skriv om sonen sin. Ein kan nesten få inntrykk av at det bare er noko Hulda har skaffa seg, noko som han tåler å ha i huset, men elles ikkje bryr seg om.

Begge foreldra snakka Kristiania-mål, sjølv om den eine var frå Hedmark og den andre frå Jæren. Tuften la seg sjølvsagt til den dialekten han rg. Då guten var fjorten år, gjekk det opp for faren at sonen hans snakka dansk-norsk bymål. Då sa den store diktaren og norskdomsforkjemparen til kona si at han rekna son sin for ein framand, og at han ikkje lenger var i stand til å bu i lag med han. Det er bare eitt av mange døme på korleis vaksne menn sviktar sitt eige genmaterial til fordel for eit abstrakt system.

Som pioner innan norsk språk og kultur blei Arne Garborg ein av desse nasjonsbyggarane som der var så mange av rundt omkring i verda for hundre år sidan. Alle desse nasjonane kunne sjå tilbake på ei ærerik stordomstid då dei hadde herska over grannelanda. Alle hadde heltar som dei dyrka og sette på sokkel. Både i nord og sør hadde nasjonens fedrar buskete bartar og stirrande blikk, liksom dei stirde inn i noko ingen andre kunne sjå. Til gjengjeld hadde dei store vanskar med å sjå det som fanst like under nasen på dei. For Arne Garborg tok tanken på det ekte norske merksemda vekk frå det fysiske avkommet som den frie kjærleiken hadde ført til.

Her vil kanskje nokon innvenda at det var sånn det var før i tida. På nittenhundretalet blei det så vanleg at fedrane var passive og fråverande at det er lett å tru at det var sånn på attenhundretalet rg. Men i det gamle bondesamfunnet arbeidde far like utforbi stovedøra, og ungane måtte vera med og hjelpa til. Enkelte av desse fedrane var like strenge som Enok Hove, hovudpersonen i «Fred». Han er utforma på grunnlag av Arne Garborgs eigen far. Enok terroriserer barna sine med andakt og salmesong til dei rømmer bare dei ser han. Då tek han for seg son sin og snakkar for han om då han sjølv var liten:

«Eg hugsar so godt - . Min far var ikkje just den som snakka for mykje; og me ungane gjekk og fann på alle dei ting me upp kunde tenkja til å få han i drøs. Og når me då fekk han til å snakka med oss litegrand, so var meg so glade som fuglar. Men du vil kje snakka med far din, du, om han so bed deg um det.»

Då Arne Garborg skreiv dette, var hans eigen son tre- fire år gammal, overlaten til mor si mens faren var flytta til Jæren for å skriva ei bok om ein mann som blei framand for sine eigne barn. Sidan skreiv han « Den burtkomne Faderen», om ein mann som kom tilbake til heimtraktene og gav seg til å leita etter Gud.

«Haugtussa» blei rg skriven på Jæren, og handlinga er lagt til dette landskapet. Veslemøy er synsk og kan sjå huldrer og troll. Ho forelskar seg i ein gut som forstår henne, og dei har eit kjærleiksforhold ein sommar. Men om hausten bryt han med henne for å gifta seg med ei rik odelsjente. Veslemøy er ved å gå til grunne av kjærleikssorg. Kan henda er det brotet med ungdomskjærasten Arne Garborg fortel om. Kan henda er det han sjølv som er Veslemøy? Når Veslemøy har det som verst, kjem dei underjordiske og vil lokka henne til å gløyma den svikefulle kjærasten. Ho er freista til å gi etter, men står imot, roper på Jesus, seier seg fri frå all billig trøyst:

«Å heller vil eg med augo sjå enn blind og dauv gjennom verdi gå.»

Og sjølvsagt er det vel og bra at ho ikkje vil gi avkall på eit sunt gangsyn. Spørsmålet er bare om ein blir vidare skarpsynt av å avvisa huldrene. For Veslemøy inneber dette reinsingsarbeidet at ho festar blikket på eit verdsbilde som allereie har vist seg å vera feil, og nektar å oppfatta alt som kan lokka henne til å skifta syn. Då Hulda var flytta saman med Arne Garborg, skreiv ho i dagboka si at ho kjente seg som ei hulder som har gått i vinterhi med ein menneskeson. Saman med henne opplevde han ein velstand og framgang som hadde vore ukjent for han tidlegare. Han blei slett ikkje noko særleg sjåande av å trekka seg bort frå henne. Tvert om blei han så blind og døv av å rusa seg på sine eigne tankar at det kom som eit sjokk den dagen han oppfatta at sonen ikkje snakka jærsk.

Veslemøy jaga dei underjordiske frå seg ved å ropa på Jesus. Men elles har ikkje Jesus nokon plass i verket. Han er bare eit anna namn på den samfunnsordenen som Arne Garborg tok avstand frå i sine tidlegare verk. Eit anna namn på den sjelefreden han var begynt å leita etter i seinare år. Kan henda hadde han funne ro i sinnet om han hadde leitt etter Jesus i «desse mine minste», altså i Tuften. Og det han kunne venta seg av nåde, var nok helst å finna hos slike huldrer som heitte Hulda, og tok han for det han var.

Arne Garborg gjekk inn i « Haugtussa» som eit erotisk vesen, og kom ut i den andre enden som ein visna olding. Etter det var det jamt slutt med diktarevna. Som Veslemøy hadde han vilja forsaka det vonde, det grumsete, det mørke i sjela. Men han kasta barnet ut med badevatnet, og kvitta seg med fantasi og skaparkraft samtidig som han søkte ein faderleg orden han aldri fann.