Hetsen mot Nobile

Etter Mussolinis fall blei Nobile rehabilitert i Italia og i utlandet. I Noreg skjedde det derimot lite, skriver Steinar Aas.

TIL SOMMAREN er det 75 år sidan luftskipet «Italia» med italienaren Umberto Nobile styrta i isen nord om Svalbard. Det utløyste ikkje berre verdas til då største og mest omfattande hjelpeaksjon. I kjølvatnet forsvann nasjonalhelten Roald Amundsen i flybåt ein stad mellom Tromsø og Spitsbergen. Med forsvinninga endra dei norske haldningane seg frå vondt til verre. Den uvennlege stemninga blei styrka då Nobile kom velberga ut av drivisen etter vel 40 døgn i isen. Ei avis kalla Nobile ein gullgallonert fascistisk narr, som «ved sitt sinnssvake foretagende var skyld i hele denne tragedie». No sat han trygg og velberga, mens Amundsen var borte. Då havaristane kom til Narvik for å ta tog til Italia, var det lynsjestemning. Kva var det som skapte så sterke reaksjonar hos dei elles så sindige nordbuane?

Ein grunn til den hatske stemninga var at nordmenn hadde blitt fôra med Nobile-hets frå 1927. «The Amundsen-Ellsworth-Nobile-transpolar flight» flaug suksessrikt frå Roma over polen til Alaska med luftskipet «Norge» i 1926. I etterkant blei Amundsen og Nobile uvennar, og den norske polarhelten rydde av seg skjellsord mot Nobile overfor den norske lesarskaren. Han var ein forfengeleg, hovmodig og innbilsk skrythals, ein tåpeleg drømmar med vulgær og slett smak. Han var uniformsgal, nervøs, latterleg og bortskjemt, og mangla totalt sjølvkontroll. Amundsen blei ståande uimotsagt til langt ut på 1970-talet, og påstandane slo rot i det norske folket.

Artikkelen fortsetter under annonsen

HATET OVERFOR Nobile kom òg av nasjonalisme og ekspansjonisme. Norsk ishavsimperialisme førte Svalbard under norsk styre, og norske nasjonalistar meinte no at Grønland stod for tur. Ei kommunistavis nordpå påpeikte at alle typar oppdagingsferder var del av «imperialistisk koloniseringspolitikk». «Italia»-ekspedisjonen hadde «til hensikt å heve den italienske imperialismens prestige». Nobile sin ekspedisjon var eit utslag av «hovmodig chauvinisme og taapelig fascistagitasjon». Kolfunn på Svalbard viste og at områda rundt polane kunne utnyttast økonomisk. Kanskje var det olje der? Ein svenske merka den italiensk-fiendtlege haldninga i Noreg. Nordmenn ville ha polarområda for seg sjølv, og italienarane burde rette oppdagingsferdene sine mot sørlegare, varmare trakter.

Den norske sjåvinismen og rasismen lurte også i bakgrunnen. Interessa var enorm for alt som smakte mannleg vågemot i polstroka. Polarheltane var folkeheltar i heimlandet etter skiprestasjonane i Antarktis og Arktis. Tidleg blei skiløparen sentral i oppbygging av norsk nasjonalidentitet. Historikaren Arne Bergsgård oppsummerte verknadene etter prestasjonane til Nansen i 1896: han var «ein folkehelt og til eit føredøme for norsk ungdom». Det spelte positivt inn på naturgleda og frilufts- og idrettslivet til ungdomen i lang tid etter, meinte Bergsgård.

DET NORSKE prestasjons- og rekordjaget gav seg utslag i skepsis til andre. Kva hadde Nobile der oppe å gjøre? Ikkje gjekk han på ski. Ikkje var han sterk og stor. Amundsen meinte det var latterleg å tru at menn av den «halvtropiske rase», skulle kunne ta seg fram i polområda, og venen hans, Tromsø-apotekaren Zappfe, var skeptisk til italiensk deltaking etter «Norge»-ekspedisjonen: «De svarte taterne skulde aldrig været med. De passer ikke blandt Nordmænd,» skreiv han etterpå.

Torsdag 26. juli 1928 kom havaristane frå «Italia» til det norske fastlandet og Narvik med orlogsfartøyet «Città di Milano». Om bord sat ein nedtrykt Nobile, installert som om han var fange, med pålegg om å ikkje ha kontakt med nokon av dei om lag 100 frammøtte på kaia. Då skipet stemna mot land, fekk Narvik ta del i eit direktesendt drama. Folk var instruert i korleis dei skulle ta imot Nobile gjennom lokalavisene. Den oppblåste generalen burde gjort som Judas. Han burde hengt seg etter sviket. Andre ville ta imot med «isnende taushet»: «Skal generalen passere fra havnen til jernbanestationen, kunde vi aller høist finde paa at gi vore følelser luft ved at rope et ned med generalen eller for at degosen skulde forstaa det: {lsquo}Abasso Nobile! A morte Nobile!'» (Ned med Nobile! Død over Nobile!). Nobile var ein «narrifas av en general», mens Amundsen var «en av vore stauteste skikkelser». Nobile sette ikkje sin fot på norsk jord. Landgangen låg frå båten direkte inn på jernbanevogna, «saa passagerene ikke behøvet sætte sin fot paa kaien», skreiv Fremover. Det var i tråd med haldninga på land: Nobile fekk ikkje svine til «Norges jord ved at sætte sine fordømte ben paa den». Fornedringa stoppa ikkje med det. Etter heimkoma til Italia sette fascistane ned ein undersøkingskommisjon som resulterte i degradering og eksiltilvære til 1943.

ETTER MUSSOLINIS fall blei Nobile rehabilitert i Italia og i utlandet. I Noreg skjedde det derimot lite. Med jamne mellomrom, helst i samband med minnemarkeringar for «Norge»-ferda eller minnet om Amundsens død, kom det stadig utfall mot Nobile. Det kom berre spreidde røyster til forsvar for Nobile. Fremst i av desse stod polarforskaren, professor Adolf Hoel, som hadde spelt ei sentral rolle i Svalbard-spørsmålet. Han var òg sentral i oppbygginga av Norsk Polarinstitutt. Fagkompetansen hans var ikkje å kimse av. Problemet var berre at Hoel hadde fått ei streng landssvikdom etter at han tok vervet som rektor på eit nazifisert Oslo-universitet. Det skapte vanskar for Hoels truverdigheit.

Hoel meinte den norske reaksjonen over tapet av Amundsen var uforståeleg, og at hetsen mot Nobile hadde vore enorm både i Noreg og internasjonalt. Etter hans syn var det likevel ingen stad hetsen fekk slik kraft som i Noreg, og den hadde halde fram med uforminska styrke, tiår etter tiår, skreiv han i 1959: «Så sent som i sommer og høst er det kommet mange voldsomme presseangrep mot general Nobile i Norge. I andre land bedømmer man nå Nobile og hans fellers tragiske skjebne på en forståelsesfull måte.» Hoel skreiv vidare: «Det må være noe i veien med norsk mentalitet når man på dette punkt aldri opphører med å angripe Nobile og hans ledsagere, {lsquo}disse sortsmuskede appelsinplukkere', som det het så smakfullt i en norsk avis efter katastrofen.»

Kan det vere at vi nordmenn no, 50 år etter at Hoel skreiv dette, er komne så langt at vi greier å snu ryggen til ein slik mentalitet? Tida var ikkje moden i 1976. Då sette norsk polarmiljø opp eit minnesmerke over «Norge»-ekspedisjonen i Ny-Ålesund, i form av ein byste av Roald Amundsen på marmorsokkel med denne teksten: «Roald Amundsen 1872- 1928. Til minne om luftskipet {lsquo}Norge' og dets ferd over Nordpolen i 1926.» Tilsvarande monument er sett opp i Nome, Alaska. På minnesmerket står både det norske og det amerikanske flagget. Det italienske var det ikkje plass for, og heller ikkje Umberto Nobile. I Italia blei dette lagt merke til, og Italias største avis, Corriera della Sera, stilte det naturlige spørsmålet: «Ved ein inkurie eller med hensikt?»

DET VAR DET italienske luftforsvaret som måtte til for å få eit historiske korrekt minnesmerke over «Norge»-ekspedisjonen. I 1983 kom det opp ein plakett i Nome, og året etter i Ny-Ålesund, til minne om «the Amundsen - Ellsworth - Nobile transpolar flight», og nedst på minnesmerket står det «Placed here by the Italian Air Force». Då den norske ambassaden i Roma oppdaga at ein i Italia stilte pinlege spørsmål ved norsk handtering av polarhistoria, gjekk det iltelegram til Utanriksdepartementet og sysselmannen på Svalbard, slik at sistnemnde i alle fall tok imot italienarane og stilte opp ved avdukinga i Ny-Ålesund i 1984.

«Det er typisk norsk å vere god,» uttalte ein norsk statsminister i sigersrus på 1990-talet. Kanskje kan vi skrive det om å seie at det er «typisk norsk å vere sjølvgod»? Det er i alle fall nødvendig å sette spørjeteikn ved mange handlingar og haldningar rundt norsk polarhistorie, der norsk sjåvinisme har hatt ein sentral plass.