Historie og journalistikk

Då Aschehougs verdenshistorie (1982- ) skulle planleggjast, vart det halde ein konferanse av historikarar og journalistar på Lysebu.

Ordskiftet der kom mykje til å dreie seg om kven som best kunne vite «kva som eigentleg skjedde», journalistane som var på staden der det hende, eller historikarane, som etterpå i ro og mak kunne samle alle dokument. Ein underliggjande premiss var at dei to profesjonane gjorde mykje det same; spørsmålet var berre kven som gjorde det best. Spørsmålet om kva som var verdt å fortelje, og kvifor, kom lite opp.

Det er mykje sameleis med diskusjonen mellom bladmenn og sogeskrivarar om Edgeir Benums band av Aschehougs Norgeshistorie no. Sjefredaktør Stanghelle meiner det går an å seie at Benums verk nærmar seg «historieforvrenging», mellom anna på det grunnlaget at AKP(m-l) får berre eit visst tal linjer, og at Treholt-saka ikkje er nemd. Stanghelles uttrykkelege kriteria for å kunne hevde at dette er historieforvrenging, er langt på veg fråverande.

Historikarane Benum og Tor Egil Førland etterlyser rett nok Stanghelles kriteria her. Men likevel skriv dei sjølve mykje som om dei aksepterer Stanghelles implisitte tenkjemåte. Førland skriv såleis - ironisk - at han «vil mene at hvor mye plass et tema børe vies, bør avgjøres av temaets betydning». Benum skriv slikt som at AKP-«bevegelsens betydning ofte har vært betydelig overvurdert... SF/SV og ALP/Frp har vært klart mer betydningsfulle enn AKP(m-l)». Det som er like uuttala hos Førland som hos Stanghelle, er kva som gjer eit tema viktig. Og det er mest like blankt hos Benum som hos Stanghelle korleis det skal vere «klart» at AKP er mindre viktig enn SV. Er kriteriet til dømes røystetalet i val, eller kva er det?

Ved litt grundigare studium vert skilnaden mellom journalistar og historikarar her, som på Lysebu, marginal. Det er mykje som om det var tale om to fraksjonar journalistar.

Eit utgangspunkt for å komme litt lenger kan vere at historia - eg trur ulikt journalistikken - vil vere ein vitskap. Vitskapsmannen ser ikkje nødvendigvis andre eller fleire ting enn kvar annan mann, men han stiller meir djuptgåande spørsmål om dei. - Kvar gartnar såg likeså vel som Newton at eplet datt til marka, men Newton stilte djupare spørsmål i det høvet.

Truleg det mest grunnleggjande spørsmålet for ein historisk vitskap er kva for fenomen som er historisk viktige, og som såleis gjer dei verde å rapportere. I heilt nær samanheng med dette står spørsmålet om historieskrivinga i det heile kan vere anna enn subjektiv synsing. Kva gjer henne i tilfelle intersubjektivt interessant, for ikkje å tale om gyldig?

Historiske vitskapsteoretikarar har sjølvsagt hatt tankar om desse spørsmåla - endå partane i ordskiftet her ikkje let seg affisere av det . E. H. Carr var ein slik teoretikar, og førsterangs historisk praktikar. Han slo fast at ingenting, som AKP eller Treholt-saka, utan vidare kan seiast å vere viktige eller uviktige. Og historikaren sitt eigentlege kriterium på det viktige kan berre vere éin ting: verdiar, førestillingar om kva som er godt eller vondt. (I marknadsøkonomien kan vi seie at ein ting er meir verd, altså «økonomisk viktigare» enn ein annan, berre av den grunn at vi har den økonomiske byteverdieininga, krona, til mælestav. Det kan aldri vere annleis på andre felt, om så verdiane der er andre enn byteverdi, mælt i kroner.)

Men folk, til dømes historikarar, har ulike verdiar, altså må alle vurderingar av det historisk viktige verte subjektive? Carr, og vel no alle andre, nektar ikkje for at dette eit godt stykke på veg må bli tilfellet. Og likevel er ikkje historisk vitskap etter Carr det same som lekmannssynsing. Eit grunnlag for ei mogeleg intersubjektiv semje, eller i det minste for ei klårare usemje, vil finnast i det at historikaren gjer det uttrykkeleg kva for ein verdi som utgjer mælestaven, dersom han seier at Frp er viktigare/uviktigare enn AKP(m-l).

Men alle vil som sagt ikkje dele historikaren sine verdistandpunkt, same kor uttrykkelege han måtte gjere dei. Noko meir enn rein lekmannssynsing vil historieskrivinga etter Carr likevel bli, i den mon historikaren har klåre og uttrykkelege synspunkt på retninga til den «historiske utviklinga». - Konkret lyt det gjelde trekk ved den sosiale strukturen, som større eller mindre ulikskap, eller ved kulturen, som aukande eller minkande sekularisering, eller forandring av dominerande verdiar, t.d. dei nasjonale. Eit ikkje heilt subjektivt eller heilt vilkårleg grunnlag for å meine at til dømes kvinnerørsla, eller eit einskildfenomen som Treholt-saka, er viktig eller uviktig, vil historikaren då ha i det tilhøvet han ser mellom desse fenomena og retninga til «den historiske utviklinga» i stort.

Ein historievitskap av det slaget som Carr teiknar, i det minste som eit ideal, har ein distinktiv verdi i forhold til dags-journalistikken. Den distinktive verdien ligg ikkje i at historikaren registrerer fleire einskildhendingar, eller i og for seg ser desse meir «korrekt» i det konkrete, samanlikna med journalisten. Verdien til den historiske behandlinga ligg i det meir djuptgåande. Det vil seie at ho bokstaveleg er radikalt meir kritisk, i det at ho nettopp gjer kriteria for det viktige medvitne og uttrykkelege. Og så i det at historikaren ved sine modellar av retninga til utviklinga i stort kan gje betydning til det einskilde.

Det kan nok vere at Stanghelle har grunn til å kritisere Benum for inkludering og utelating av stoff. Men etter ovanståande gjer han det på eit misforstått grunnlag. Stanghelle skulle heller ha sagt: Du skriv for mykje som ein journalist, for lite som ein historisk vitskapsmann. Det vil seie at du gjer det for lite klårt kva som er dei verdiane som åleine kan gje grunnlag for det du seier og impliserer, om at til dømes Frp er «mer betydningsfullt» enn AKP. Kanskje du har rett, men eg kan bokstaveleg tala ikkje sjå kva du eigentleg meiner.

Når Stanghelle ikkje maktar å gje ein kritikk av det slaget, må det vere fordi han har ei for uklår oppfatning av tilhøvet mellom journalistikk og historie. For det er vel urimeleg å krevje av ein dagsjournalist at han skal gje djuptgåande grunnar for vala sine. Dekning av ein aktuell etterspørsel etter «nytt» må vere meir legitimt i avisa. Og modellar av verdsutviklinga i det store er vel heller ikke journalisten sitt felt?

Og når Benum og Førland ikkje gjev Stanghelle meir klårgjevade svar, må det truleg vere fordi dei sjølve har ei litt for brei reim av same huda. Særleg er dei for lite villige til å gjere uttrykkeleg den uunngåelege og uunnverlege rolla deira eigne verdiførestillingar spelar i historiegranskinga, spesielt i syntesar som nasjonshistorier. Reint særskilt vantar den uttrykkelege erkjenninga av at presisering av dei verdiane som åleine kan gje kriteria for betydninga til fenomen er nødvendig også for den avgrensa grad av objektivitet som er mogeleg å oppnå i historieskrivinga.

Ordskiftet mellom Stanghelle og historikarane kan vere nyttig som ledd i større klårgjering av tilhøvet mellom journalistikk og historie, og av karakteren til og nytten av fagleg historieskriving. Men då lyt dei gå litt djupare ned enn nokon av partane har gjort hittil.