Homo Academicus

Kor er du Carl I. Hagen, kan du ikkje gi akademia eit skikkeleg sjokk ?

DÅ GUDMUND HERNES skreiv artikkelen «Kan man ha ambisjoner i Norge ?» i starten på den politiske karrieren sin gjekk det ei sjokkbølge gjennom norsk akademia. Det skuldast ikkje så mykje den frekke kritikken, hovne tonen og dei velplasserte spydighetane. Årsaka var heller ikkje at Hernes kunne bruka seg sjølv som eksempel på kva han skamlaust etterlyste hos norske professorar. Sjokket hadde heilt andre grunnar. Artikkelen traff noko som hadde bygd seg opp som ein dårleg samvittighet og sjølvkjensle over lengre tid. Det var gått ei råte i det akademiske systemet alle kjente til, men som ein desperat måtte unngå å snakka om offentleg. Det sto for mykje ære, posisjonar og velpleide sjølvbilder på spill. Når kritikken kom, skjedde det noko ugjenkalleleg, som når ein frykta nemesis slår til. Derfor har norsk akademia vore i sjokktilstand sidan.

Det er eit par enkle fakta ein må ha klart for seg i debatten om akademia. Folk blir ansatt for resten av yrkeslivet sitt. Dette er ikkje unikt, og gjelder framleis store delar av det offentlege. Men alle andre stader enn i akademia blir det forstått som ein sosial rettighet. På universitetet blir derimot dette forholdet mystifisert. At ein sitter i jobbane til pensjonsalderen, skuldast ikkje behovet for personleg trygghet, men at ein som akademisk menneske representerer nokre høge verdiar som ikkje kan realiserast på åremål. Derfor må ingen mistenka disse for egoisme. Det er heller slik at fast ansettelse er ein nødvendig plikt overfor samfunnets almene, kulturelle nivå. Folk gjør ei god gjerning ved å ta denne på seg.

Artikkelen fortsetter under annonsen

TIL FORSKJELL FRA andre arbeidstakarar er ikkje universitetsmennesker utbyttbare. Det får ikkje hjelpa at akademisk opplæring består i å tilpassa seg ein disiplin, dvs. å disiplinera hodet sitt gjennom mange, lange år slik at det til slutt lager tankar som kan kjennast igjen og som gir ei god kjensle av trygghet hos kollegaene. Dei er likevel djupt originale. Denne nimbusen blir ansettelsesforholdet sin ideologi. Åremålet er ein fornærmelse og skjending av det unike universitetsmenneske ved å bygga på at folk er ganske like og derfor lett kan skiftast ut. Men det kjedelege er at ideologien vil ha i både pose og sekk. Ein vil ha seg frabedt avvikarar, samtidig som det blir benekta at det finst noka akademisk uniformering.

Men det aller viktigaste er kanskje at universitetsmennesker er faglege einarar. Dei er ansatt fordi dei har vunnet ein knivskarp konkurranse mot mange utfordrarar. Men det er noko besynderleg ved den akademiske einar-statusen. Mens ein idrettsutøvar må stilla opp i stadig nye konkurransar for å bevisa at han er best, holder det for ein akademikar at han har konkurrert for 10, 20 eller til og med 30 år sidan. På mystisk vis holder statusen stand mot tida sin tann. Mens idrettspokalar vekker søte minner om kor god ein var i ungdommen, har akademiske pokalar autoritet til å fortella at ein alltid vil vera best. Det spiller ingen rolle om ein har slutta å publisera eller framleis må kjela for den eine artikkelen ein skreiv for årtier sidan. Derfor er opphevinga av tidsdimensjonen ein sentral del av ideologien bak faste ansettelsar. Dette er nøkkelen til det akademiske paradokset: ein dyrkar einarar som er heva over konkurranse.

FOR TIDA HOLDER universitetet på å bli lemlesta av politisk og økonomisk makt. Det er tragisk for akademiske mennesker. Men dei setter ikkje akademisk makt opp som noko alternativ. Instinktivt skjønner ein at det ikkje gir nokon særleg ideologisk status å foretrekka ei maktform framfor dei andre. Då deltar ein framleis i det same skitne spillet. Derfor stiler akademiske mennesker mykje høgare og forsvarer universitetet som eit maktfritt reservat for utfolding av frie tankar. Men skal det vera noko å forsvara, holder det ikkje med eit ideal. Det må samtidig vera ein institusjonell realitet. Derfor blir benekting av akademisk makt ei viktig forutsetning for professorane sine ideologiske utspill om forholdet mellom universitet, stat og marknad - og derfor blir dei så håplaust søvndyssande.

Dette har også ei personleg side. Skal ein holda seg med eit sjølvbilde som fagleg einar, skurrar det dersom utvelgelsen er gjennomsyra av makt. Ideologien forutsetter objektivitet og like vilkår for alle. Dette hindrar ein ikkje i å delta i intense drakampar for å få dei rette folka inn i bedømmelseskomiteane, noko som bygger på innsikta om at samensetninga predikerer mykje av resultatet. Men også denne motsetninga lar seg løsa. Det skjer ved å skilla den akademiske ideologien fra dei praktiske kunnskapane som er nødvendige for å overleva i systemet. Den første er til bruk i offentleg debatt - og i gode stunder når ein dyrkar seg sjølv og kvarandre - mens dei siste styrer strategiane rundt på alle institutta og fakulteta. Arbeidsdelinga fungerer oftast knirkefritt. Men kor sentral ho er, får me først demonstrert når ting blir snudd på hodet. Det er både utidig og skandaløst å komma trekkande med skitten, akademisk makt når ein debatterer viktige universitetsspørsmål på den offentlege arenaen. Då gir ein Clemet gode poeng og blir forrædar. Men stakkars den som lar seg leia av universitetsideologien i det daglege livet på institutta. Då blir ein berre idiot og byr seg fram som slaktoffer.

PÅ EIT TIDSPUNKT erklærte Rune Slagstad at den offentlege debatten om akademia var vunnet av tradisjonsforsvararane. Likevel fortsetter reformane å rulla framover med full tyngde. Slik kan det gå. Det får ein til å mista troa på heile betydninga av offentleg ordskifte. Men kanskje hunden ligger begravd ein annan stad. Det kan vera at motsetningane mellom ideologi og praksis i akademia blir for åpenbare, og at mystifiseringane mistar den forførande makta si. Har det først skjedd, blir vegen tilbake til uskulda vanskeleg. Som maktdyr skjønner politikarane kva spillet går i. Dette er årsaka til sjokktilstanden akademia har vore i sidan Hernes sine dagar. Men foreløpig har berre politikarane pirka i overflata. Den faste ansettelsen står ikkje for fall, berre at nokre akademikarar kan få redusert forskingstid. Belønningssystem blir innført, men ikkje verre enn at kombinasjonen av ulike kriterier gjør at alle får. Kor er du Carl I. Hagen ? Kan du ikkje gi akademia eit skikkeleg sjokk ?