USA: «America is broken», skriver John Freeman i forordet til boka «Tales of Two Americas». Bildet er fra en markering etter at en rasistisk motivert skyting på en kirke i byen Charleston drepte ni svarte amerikanere i 2015. FOTO: AP Photo/David Goldman /NTB Scanpix
USA: «America is broken», skriver John Freeman i forordet til boka «Tales of Two Americas». Bildet er fra en markering etter at en rasistisk motivert skyting på en kirke i byen Charleston drepte ni svarte amerikanere i 2015. FOTO: AP Photo/David Goldman /NTB ScanpixVis mer

Ideer:

I amerikansk poesi finst djupner som er fråverande i flaumen av meldingar frå ein viss twitterkonto

Logg av, og les dikt fra USA i staden.

Donald Trump har gjort oss alle til tolkarar av korte tekstar i eit forsøk på å forstå kva som hender i USA. Kvifor ikkje vie tid til nokon som meistrar formatet og faktisk har noko å melde? Danez Smith og Ocean Vuong er to av dei unge poetane som blir presentert i den ferske antologien «Ny amerikansk poesi» og som skriv seg rett inn i den komplekse tida vi lever i.

I starten av juni kunne dei av oss som var på rett stad til rett tid få med seg den amerikanske stjernepoeten Danez Smith på scenen i Trondheim og Oslo.

Smith var i Noreg i samband med lanseringa av ein ny antologi med gjendiktingar av amerikansk poesi som er ute på Samlaget i desse dagar. Antologien er den første i sitt slag sidan 1970, og presenterer åtte poetar som til saman utgjer eit lite tverrsnitt av dei nye stemmane som har gjort seg mest gjeldande i den amerikanske poesien dei siste fem-seks åra. Dei representerer eit vidt spenn, både i uttrykk og tematikk. Felles likevel at alle har vakse opp i USA i tida etter 11. september 2001. I poesien sin speglar dei eit samfunn som har krakelert, der ulikskapane aukar og splittinga i befolkninga blir djupare, men kor det også finst ein utbreidd og sterk vilje til protest.

«America is broken», skriv John Freeman i forordet til boka Tales of Two Americas. Medisinen er ein ny måte å skrive om ulikskapen på, «a framework that accounts for what it feels like to live in this America».

Danez Smith er ein av forfattarane som skriv på nettopp denne måten. Som skeiv, HIV-positiv afroamerikanar står han med beina i fleire leirar og skriv frå ein (minst) dobbelt utsett posisjon: «eg veit / eg kan bli beingrind, eg kan historia».

I diktsamlinga Black Movie nyttar Smith filmmediet til å skape eit vrengebilete av det kvite perspektivet som gjennomsyrar kulturen, mellom anna ved å omfordele rollene i «Løvenes konge» og plassere Tornerose in the Hood. Syklusen «Kortfilm» inneheld dikt om svarte ungdommar som er blitt drepne i konfrontasjonar med kvite myndigheitpersonar dei siste åra, noko som òg la grunnlaget for protestrørsla Black Lives Matter: 17-åringen Trayvon Martin blei skoten av ein «bekymra nabo» utan å ha gjort anna enn å kjøpe ein pakke Skittles på 7-11, 19 år gamle Renisha McBride blei skoten då ho banka på ei dør for å be om hjelp etter at bilen hennar braut saman, 22 år gamle John Crawford blei plaffa ned då han plukka ned ein luftpistol frå hylla på Walmart:

det blir sagt at han gjekk inn på Walmart

og gjekk ufødd ut att.

med det same handa hans rørte plasten

fekk politifolka lyst på kiste.

det er alt som skal til. ta på ei leike

så blir du: ikkje ein gut, ikkje eit skrømt

du blir ein myte som læt som ei lygn

Ein undertone av sorg og sinne kling med i mange av dikta. I ein blurb på omslaget omtalar poeten Ariana Reines utvalet som «musical forms of mourning and ... mournful stretches of rage». Under lanseringa i Oslo kommenterte Danez Smith dette med å vise til at USA enno er eit ungt land, eit eksperiment som kan sjå ut til å feile: – Mange av oss sørger nok, men forhåpentlegvis finst det også eit element av håp i sorga. Det er dette håpet, gleda og lyset som gjer deg i stand til å gå så djupt inn i det tunge. I skrivinga mi prøver eg å finne ein balanse mellom sorga – og kva enn det motsette av ho er.

Balansen er viktig, kanskje til og med livsnødvendig, og hos Smith finn vi òg kjærleiksdikt og vittige parodiar. Smith er ein forrykande opplesar, noko som har gjort han til stjerne på YouTube, og saman med Franny Choi driv han ein populær podkast om poesi. Denne evna til å formidle og oppnå kontakt med publikum i ulike kanalar, kan sporast tilbake til korleis Smith sjølv kom i kontakt med poesien. Rundt årtusenskiftet starta hip hop-artisten Mos Def eit show på HBO kalla «Def Poetry», der spoken word-sjangeren fekk eit nytt liv i offentlegheita. For Smith blei dette skilsetjande. – På skolen hadde vi berre blitt eksponert for daude forfattarar. No såg vi at det òg fanst levande! Ikkje berre kvite menn som skreiv om skogen, men unge som skriv om det som hender i nabolaget.

15 år gamal meldte Smith seg på Brave New Voices, ei nasjonal mønstring for slampoesi, og brått var han omringa av 500 andre unge skrivande. Derfrå var det ingen veg tilbake.

Ocean Vuong er ein annan ung poet som det knytast store forventningar til. Han deler fleire av erfaringane til Danez Smith, men skriv med eit litt anna blikk. Mens Smith skriv om dei politiske sidene ved å vere skeiv, andregenerasjons innvandrar, skildrar Vuong sine opplevingar med å vere ung homofil på ein meir dempa og personleg måte. Hos han ligg ikkje trusselen så mykje i samfunnet rundt, men i historia, som kastar lange skuggar inn over den nære familien. Bakgrunnen frå Vietnam gjer fleire slektningar prega av krigstraumar. Dermed blir også USAs rolle som krigsnasjon skrive inn i dikta, gjennom glimt av vald som for alltid er etsa inn i minnet, og som kan dukke opp i dei mest intime settingar: «Når leppene våre møttest stengde dagen seg / som ei kiste. I hjartet sitt museum // bygger to hovudlause gutar eit brennande hus. / Det var alltid ei hagle som hang / over peisen».

I diktet «Aubade til ein brennande by» skildrar Vuong evakueringa av Saigon i 1975. Som kode for å starte operasjonen blei «White Christmas» spelt over den amerikanske militærradioen. Symbolikken blir tydeleg når dei kvite blada frå Alstonia scholaris-treet fyller lufta saman med oska og støvet frå bombenedslaga, fletta saman med strofer frå songteksten. I dag vil ein òg kunne lese inn assosiasjonen til det kvite asbestregnet som dalte ned over Manhattan 11. september 2001: «May your days be merry and bright ...»

I arbeidet med antologien «Ny amerikansk poesi» har vi lese store mengder fersk lyrikk frå USA. Dikta vi har valt ut, rører oss ikkje berre fordi dei gir innblikk i korleis det mektigaste landet i den vestlege verda opplevast frå innsida, men fordi dei viser at problema knyter seg til enkeltmenneske, ikkje berre strukturar og statistikkar. Slik finst det djupner i poesien som er fråverande i den daglege flaumen av meldingar frå ein viss twitterkonto. Eit tips for sommaren kan derfor vere å logge av, og lese litt dikt i staden.

Utdraga frå Danez Smith sine dikt er gjendikta av Kristin Fridtun.
Utdraga frå Ocean Vuong sine dikt er gjendikta av Mathias R. Samuelsen.