BRYTNINGSTID: Det var på femtitalet alt skjedde. Dette er den store brytningstida i Amerika. USA hadde vunne endå ein verdskrig, og var den største kulturimperialisten. Trua på framsteg og teknologi var vanskeleg å temje, og velstandskurva peika berre éin veg. Plutseleg fanst middelklassa — og ungdommane. Foto: Youtube/Skjermdump
BRYTNINGSTID: Det var på femtitalet alt skjedde. Dette er den store brytningstida i Amerika. USA hadde vunne endå ein verdskrig, og var den største kulturimperialisten. Trua på framsteg og teknologi var vanskeleg å temje, og velstandskurva peika berre éin veg. Plutseleg fanst middelklassa — og ungdommane. Foto: Youtube/SkjermdumpVis mer

Jive talkin'

Hei, hipster. Tørk av deg det skjegget. Dette er verdas hippaste gruppe: Lambert, Hendricks & Ross.

Det finst mange ulike meiningar og teoriar om opphavet til orda 'hip' og 'hipster', men dette er sikkert: Orda kom for alvor i bruk i det amerikanske jazzmiljøet på førti- og femtitalet. Å vere hip var meir enn å vere kul; du var moderne, ein av dei som kunne kodane, og visste kva som skjedde. For å få ein endå meir presis definisjon av ordet, og ei innføring i mange andre slangord frå den same tida, kan du høyre den vittige «I'm hip», her framført av Blossom Dearie.

Eg må innrømme at eg lenge har leita etter ein god grunn eller den rette vinklinga for å skrive om Lambert, Hendricks & Ross, før det gjekk opp for meg at eg ikkje treng ein betre grunn enn dette: Det er den aller hippaste gruppa eg veit om, og alle som ikkje har høyrt musikken enno, må gjere det snarast. Til og med dagens hipsterar bør forstå at dette er definisjonen av hip.

Den viktigaste personen i mi musikalske danning, er far min. Han var ung på femtitalet, og ein av dei som elska Amerika. Eg har platesamlinga etter han; det er nokre hundre plater, og alt er jazz frå 1950-1987. Det var far som stod for soundtracket i huset under oppveksten min, og han spelte plater heile tida: Chet Baker, Miles Davis, Dexter Gordon, Shelly Manne og Art Pepper var berre nokre av heltane. Han likte òg storband, og jazzsongarar som Ella Fitzgerald, Nat King Cole og Sarah Vaughan. Eg har til og med vore på konsert med The Manhattan Transfer.

Artikkelen fortsetter under annonsen

Etter far min gjekk bort, og eg hadde vorte ein ung vaksen, gjenoppdaga eg denne plata i samlinga: «The Way-Out Voices of Lambert, Hendricks & Ross». Eg hugsa ho vagt frå barndommen, men hadde ikkje forstått storleiken, ikkje før no. I mellomtida hadde eg nemleg oppdaga rap, og vorte svært interessert i forholdet mellom tekst, rytme og stemme, og det er her at «vocalese» er noko heilt for seg sjølv. Vocalese er ei form for vokaljazz der ein skriv og framfører tekst til melodiar som opprinneleg var utan vokal. Ein set til og med tekst til soloar, altså scatting med tekst.

Sjangerens skapar, Eddie Jefferson, platedebuterte i 1957, men hadde funne opp heile stilen i 1951 med låten «Moody's mood for love». Her sette han tekst til James Moodys «I'm in the mood for love». I 1952 fekk King Pleasure ein hit med Jeffersons versjon.

Dei som fekk sjangeren ut til eit større publikum, var LHR. Omgrepet vocalese kom visst nok frå ein journalist i samband med platedebuten deira i 1958, «Sing a song of Basie». Plata inneheldt ti storband-låtar av Count Basie, der titlane på låtane gav dei emna til å forfatte tekstar som var tilpassa melodiane.

Du veit, det var på femtitalet alt skjedde. Dette er den store brytningstida i Amerika. USA hadde vunne endå ein verdskrig, og var den største kulturimperialisten. Trua på framsteg og teknologi var vanskeleg å temje, og velstandskurva peika berre éin veg. Plutseleg fanst middelklassa — og ungdommane. Sjølvsagt måtte det straks begynne å krakelere.

På midten av femtitalet var bebopen allereie halvgammal, og trangen til fornying og eksperimentering var sterk — og snart kom òg frijazzen for fullt. Det var òg på femtitalet at beatpoetane la det opposisjonelle grunnlaget for det store mainstream-opprøret som kom på seksti- og syttitalet. Beatnikane stal mykje, men respektfullt, frå den afrikansk-amerikanske kulturen, både ord og musikalitet. Dei var svært hippe, og viktige brubyggarar mellom dei etniske gruppene. Ei av dei store beatnik-stjernene, Allen Ginsberg, debuterte med det legendariske langdiktet «Howl» i 1956. Det begynner slik:

I saw the best minds of my generation destroyed by madness, starving hysterical naked,
dragging themselves through the negro streets at dawn looking for an angry fix,
Angel-headed hipsters burning for the ancient heavenly connection
to the starry dynamo in the machinery of night

Midt i dette, beatpoesien og beboppens behov for fornying, var det altså at LHR landa, og det er ikkje utenkeleg at den fargerike miksen i gruppa hjalp dei på veg. Dei fleste musikarane dei spelte med var svarte, det same er Jon Hendricks, mens Dave Lambert og Annie Ross er kvite, og Ross er opprinneleg skotsk.

Trioens beste plate er nettopp «The Way-Out Voices ...», innspelt i 1961 med The Ike Isaacs Trio, og det er den siste dei laga før Annie Ross måtte ut av gruppa grunna heroinmisbruk. På denne plata er det som vanleg fokus på vocaleseversjonar av andre sine låtar, men her er òg nokre sjølvkomponerte låtar, som den tøysete og herlege «Halloween spooks», og naturleg nok ein eigen vri på ein ABC-låt. Trioens lyd er fantastisk på dette albumet, og stemmekontrollen og harmoniseringane får dei til å høyrest som den blåserekka dei er. På låten «Home cookin'» har Annie Ross til og med små nesten-ulydar i stemma som minner om ein saksofon eller klarinett som snart må skifte blad i munnstykket.

På baksida av LP-en er det liner notes, og med skribentars typiske sans for bokstavrim, vert gruppa kalla «The James Joyce of Jive» og «swinging surrealism». Plata begynner med den aller sterkaste låten, «Come on home», og når me likevel er i gang med allitterasjon og name dropping, kan me passande legge til «The Beckett of bebop». For dette høyrest ut som ein uendeleg dialog mellom tre partar, eller ei uforløyst historie av eit kammerspel, over temaet «skal/skal ikkje kome heim til mannen/kona». Låten er ein versjon av pianisten Horace Silvers «Come on home». Kvifor han kalte dette tekstlause verket «Come on home» anar eg ikkje, men det førte til at LHR fødde ein fantastisk tekst ut av tonane — med Dave Lambert på «trompet», Jon Hendricks på «saksofon» og Annie Ross på «piano». Soloane er nøyaktig transkriberte kopiar av dei opprinnelege soloane. (Høyr begge versjonar i spelelista under.)

Jive talkin'

Lambert, Hendricks & Ross laga om lag seks plater, og fekk stor kommersiell suksess (sjå dette herlege klippet frå eit amerikansk tv-program, der dei spelar med Count Basie og songaren Joe Williams). Trioen herja scena i nokre år, men er i dag nesten gløymde igjen, saman med det meste anna av vocalese. Kanskje nokre synest heile sjangeren er corny? I mine øyrer læt det framleis friskt og hipt. I can really truly dig it. For meg speler det sjølvsagt inn at eg kjenner lukta av fars sigarettar og penslar i white spirit, og at eg ser for meg stilen frå alle dei gamle amerikanske filmane han fôra meg med. Men det er òg mykje meir enn det.

Kanskje det handlar om etterlikninga, eller herminga, som er ei svært basal form for kommunikasjon. I det ei etterlikning aldri kan verte det same som det den etterliknar, oppstår noko nytt. Trommemaskina er eit svært godt og notidig eksempel. Til sjuande og sist kan ein høyre alle instrument som etterlikningar av det fyrste og opprinnelege instrumentet: mennesket si stemme. I vocalese tar stemma igjen, og hermar etter instrumenta. Stemma tar til og med dobbelt igjen, og legg til noko ein saksofon aldri kan få: språkleg erkjenning.

Og sjølvsagt er det villskapen. Spesielt når dei syng soloane er uttrykket mykje mindre skjematisk og føreseieleg enn tradisjonell song. Dette anarkistiske uttrykket må nødvendigvis vere ein sterkt kontrast til skriveprosessen. Men det må òg vere noko i denne ufrie skrivemetoden som tvingar frem ein annan form for kreativitet, og ofte gjer tekstane både meir morosame og prosa-aktige. Især rapparar burde ta notatar.

Jive talkin'

Det ville heller ikkje undre meg om amerikanske rapgrupper som Latyrx og Freestyle Fellowship har lytta ein del til Lambert, Hendricks & Ross, Eddie Jefferson, og andre vocalese-musikarar. Likskapen mellom rap og vocalese skuldast delvis beboppens høge tempo, som gjer at vocalesekunstnarane må ha fullt fokus på å telje stavingane i tekstane sine. Det er som regel ikkje plass til å synge meir enn éin tone per staving, som ein ofte gjer i tradisjonell song. Dette gjer at ein del vocalese kan høyrest ut som rap med eit svært melodisk flow — som til dømes hos jazzinspirerte og språkleg virtuose grupper som Latyrx og Freestyle Fellowship.

Til liks med hip-hop er mykje vocalese òg sjølvrefererande og full av meta-plan og intertekstualitet. Til slutt på dagens speleliste finn du Eddie Jeffersons versjon av «So what» (ja, dén Miles-låten frå «Kind of Blue»). Her har poeten Christopher Acemandese Hall skrive ein tekst som handlar om ein gong Davis og Coltrane hadde gått av scena under ein konsert fordi dei sjølve meinte dei ikkje var gode nok, og måtte øve meir. Jefferson syng, til tonane frå det kjende opningstemaet i Miles Davis eigen låt:
 
They thought they had to rehearse / Although we know they are masters / They get a real groovy sound / And you will have to admit it / But just they both left the stage / Soon as their solos were over / And if you can't figure out their groove / I'd like to hip you

Dette er glad-postmodernisme på sitt aller beste, og for meg er dét voldsomt hipt, i alle tydingar av ordet. Og det er moderne — like moderne som skjegg, kaffi og vinylplater er i dag, og var det den gongen far min og dei andre hipsterane «drap det» på dagleg basis.