Jord og menneskeverd i Brasil

Dommarklubba small i rettssalen i Belem ved Amazonaselva 19. august i år: «Frikjend!» Det gav atterljom i storbyane over heile Brasil og i Latin-Amerika. Rasande demonstrantar gjekk ut i gatene. Kyrkjeleiarar og politikarar heilt inn mot sentrum reagerte med vantru.

Det tok tre år før massakren i Eldorado, Carajas, i delstaten Para kom for retten. Den 17. april 1996 hadde fleire tusen landarbeidarar flokka seg i protest mot ein godseigar og sperra motorvegen. Dei sokna til rørsla av jordlause landarbeidarar, MST («Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra»). Ei avdeling væpna militærpoliti kom til. Spenninga auka - til dei skaut med mitraljøser inn i folkemengda. 23 vart drepne. Nokre døde låg att på staden. Andre vart førde bort og attfunne sidan - sundskotne eller sundhakka. Kring femti vart alvorleg såra. Langt ut over Brasils grenser vekte massakren avsky. Rettssak måtte det bli - sjølv i Para. Heile politistyrken på 153 mann skulle møta for domstolen.

Omsider var det juridiske apparatet klart. Rettssaka skulle ta til i august og vara til jul. Fleire tusen jordlause og arbeidslause la seg til i teltleir i Belem for å fylgja rettssaka.

Men det tok berre to dagar før ho vart avbroten: «Frikjend!» sa retten om dei tre offiserane som førde kommandoen under massakren. Det mangla prov, heitte det. Det koka i rettssalen. Enker etter dei døde fsr laus på rettsformannen. Men siste ord er ikkje sagt. Påtalemakta har ikkje tenkt å gje seg. Advokatane til ofra krev domen kjend ugyldig og ankar så langt opp som rettspyramiden går. Utfallet blir ein alvorleg prøve for «rettsstaten» Brasil.

Amnesty og dei andre menneskerettsorganisasjonane fylgjer utviklinga nøye. Europeiske media har gjort saka vel kjend i andre land enn vårt. For alle i Brasil som strir for ein rettsstat, er denne saka viktig - og dei ventar at internasjonal interesse skal tena rettferda.

Rettssaka så langt fortel mykje om kor beisk kampen om jorda i Brasil er - og han er blodig. Truleg har overfall på jordlause arbeidarar frå politi, private militsar og betalte drapsmenn kosta kring tusen menneskeliv sidan åttitalet. Berre ein brøkdel av drapsmennene har kome for retten. Avisene skriv nok om massakrar og drap. Men så går det nokre dagar - og det stilnar. Klagemål kokar bort i dei juridiske irrgangane til eit rettsstell der korrupsjon er noko alle reknar med og der siste ordet mange stader ligg hjå den største godseigaren - som har sin private milits til å tukta dei jordlause om ikkje politiet let seg bruka. Men massakren i Carajas hadde slike dimensjonar at meldingane sprengde landegrensene: Her måtte noko skje med dei skuldige! Så vart altså offiserane frikjende etter ein dag i retten.

Brasil vart «oppdaga» av portugisiske sjøfolk i år 1500. Portugisarane tok for seg av verdiane dei fann i det enorme landet. Kongen i Lisboa streka opp store landområde på kartet til forvaltning og utnytting for adelsmenn og andre han ville løna rundeleg. Da Brasil gjorde seg sjølvstendig med sin eigen keisar i 1825, vart denne disposisjonsretten etter kvart ein eigedomsrett. Dagens vanvittige jordfordeling har historiske røter her. Femten hundre gods er større enn hundre tusen dekar. Godseigarar med meir enn ti tusen dekar sit med kring femti prosent av jordbruksjorda. Ein prosent av jordeigarane har nærare femti prosent av jorda. Mykje jord - truleg det meste - ligg brakk, og Brasil er storimportør av matvarer.

Landbruket er i krise i dag. Godsdrifta løner seg dårleg. Forgjelda små og mellomstore bønder reiser inn til slumbyane som kransar snart alle større byar i Brasil. Ein reknar med at om nokre år vil halvparten av innbyggjarane i den enorme millionbyen Sco Paulo bu i plankeskur langs innfartsvegane - utan vatn, utan kloakk, straum eller adresse.

Av Brasils 165 millionar lever kring helvta under fattigdomsgrensa. Det store fleirtal er fattige. Kanskje tjue prosent opplever direkte svolt. Og arbeidsløysa stig opp mot 20% i storbyane under trykket av økonomisk krise. Eit mindretal lever på europeisk nivå, og nokre få veltar seg i rikdom. Knapt noko land i verda har større spenn mellom fattig og rik enn Brasil.

Statsbudsjettet blir balansert ved utsal av statsbedrifter til internasjonal storkapital. Brasil har blitt eit «nyliberalt» mønsterland. Financial Times rosa for ei tid sidan president Fernando Henrique Cardoso: På eit år hadde han utretta like mykje som Maggie Thatcher i heile hennar regjeringstid!

I eit mørker av fattigdom og klasseskil skimtar vi likevel ei lysstrime - MST, Rørsla av landarbeidarar utan jord. Dei er i dag den største folkelege rørsla i Latin-Amerika - og den mest vitale saman med zapatistane i Chiapas. MST organiserer dei fattigaste av dei fattige. Dei tek konstitusjonens lovnad på alvor om at jord ikkje skal liggja brakk: Staten skal overta slik jord til fordel for eit jordreformprogram. Eit statleg institutt for jordreform (INCRA) skal ta seg av dette. Men systemet fungerer ikkje. Godseigarane er for mektige, og dei kontrollerer utruleg mykje i politikk, rettsstell og forvaltning.

MST tek saka i eigne hender: Dei okkuperer ledig jord og tek ho i bruk. Spreidt kring i heile landet ligg over tre hundre leirar der nærare seksti tusen familiar bur i telt av svart plast - anten langs landevegen med planar om å okkupera jord eller på okkupert land. MST reknar med at fem millionar familiar ynskjer seg jord - framfor svolt eller sosialt kaos i slumbyane.

Den som har sett ein slik leir gløymer det ikkje. Familiane bur i telt av svart jordbruksplast - barakker. Leirane - mange med fleire tusen innbyggjarar - er utruleg velorganiserte samfunn. Tillitsvalde kanaliserer meiningar og syter for utdeling av knappe matrasjonar. Ungane går på skule. Analfabetane lærer lesa. MST-leirane har eit internt radiosystem - med politiske program, folkeopplysning, kultur og andakt kvar ettermiddag. MST har lærarskule, leiarskule, kulturinstitusjonar. Og dei har eit leiarskap som imponerer.

Det var frigjeringsteologane som skauv rørsla igang midt på åttitalet da dei fekk spreidde jordokkupantar saman til felles møte. Det voks til ei rørsle over heile Brasil som held ropet om rettferd levande og som øver eit kjenneleg press på styremaktene. Familiane er blant dei fattigaste i Brasil. I leirane utviklar dei sjølvrespekt og evne til felles handling. Dei legg menneskeverd til sine liv. Dei trur på eit nytt demokratisk Brasil - som skal veksa fram nedanfrå. Og dei handlar deretter, forandrar sine kår - ikkje i ein draum, men her og no.

Dei godkjenner ikkje uretten: «Jorda er Guds - jorda tilhøyrer alle.» Dei eig ingen ting anna enn plasten og gruva av gråstein ved teltet. Såleis kan leiren brytast på nokre timar - og dei kan dukka opp uventa på eit ledig gods mange kilometer borte. Så slår dei opp dei svarte telta att og går i gang med hakker - bryt jorda og sår. Da skjer eitt av tre: Anten kjem politiet - eller godseigarens væpna bande. Liv kan gå tapt. Eller det kjem ein lang prosess som iblant endar med at dei jordlause får bli: Godset vert stykka opp i familiebruk på inntil 200 dekar.

Okkupasjonar og anna press har gjennom dei siste åra ført til at mange tusen familiar har fått ein ny eksistens. Eg gjesta for nokre månader sidan eit gods som landarbeidarane hadde teke over etter lang kamp. Tidlegare var det tre familiar som arbeidde der og heldt ein godseigar med luksusliv i byen. No budde 414 familiar der - 1700 menneske i alt. Dei hadde fått seg tak over hovudet, enkle, solide hus, ti skular, barnehagar, ti basiskyrkjelydar, agronomar og eit kooperativt omsetningsapparat for driftsmidlar og avling dei ikkje nytta til eige konsum. Markene grodde som dei skulle. Husdyr beita. Det var reint og ryddig kring husa. Og nybyggjarane visste kvar dei ville: Eit jordbruk utan gift og genspleising. Visst var dei fattige, og ikkje alt gjekk like lett. Dei hadde hatt sine atterslag. Men jordbruksekspertar som har granska utviklinga, fortalde at det går rette vegen med det meste.

I fjor haust var statsminister Bondevik på offisiell gjesting i Brasil. No i haust skulle president Cardoso koma hit på gjenvisitt. Denne artikkelen var eigentleg tenkt som ein kritisk velkomst. Men no er gjestinga utsett. Istaden kan vi ynskja velkomen ein delegasjon frå MST. Dei kjem hit ved månadskiftet for å opna ei utstilling om MST på Norsk landbruksmuseum på Ås, halda seminar om kampen for jordreform i Brasil, gjesta grannelanda og knyta kontakt med folk som arbeider med menneskerettar, jordbruk, samvirke og fagleg organisering. Dei skal rg halda foredrag kring i landet i møteveka til Latin-Amerika-gruppene. MST legg stor vekt på å utvikla kontakt og samarbeid med Skandinavia. Dei trur dei har mykje å læra her. Kanskje vi har noko å læra av dei - ikkje minst om fattigdomsorientering i bistandsarbeidet. Den tredje verda held på å gå under i byslum. Å utvikla modellar for attraktivt jordbruk slik at noko av straumen kan snu, er eit vilkår for utvikling i mange land. Her viser MST vegar andre kan henta røynsle og inspirasjon av.