Kåt blues og tingas mystikk

Rå og øm serbisk feminist og nederlandsk landskapsdiktar.

BOK: Den sentrale nederlandske poeten Rutger Kopland er omsett til mange europeiske språk, nå altså også til norsk gjennom dikt som, utan at eg kan samanlikna med originalen, fungerer glimrande i Finn Øglænd sine nynorske versjonar. Øglænd får linjene til Kopland til å leva med ledige rørsle. Får dikta til å snakka med fargar og melankolske blikk.

Kunst og poesi

Eit sentralt tema i poesien til Kopland, som elles er professor i psykiatri, er korleis vesentlege ting ved tilværet glir unna for den vitskaplege tilnærminga, som han kjenner så godt. Men at dette innimellom kan fangast opp gjennom kunst og poesi. Sjølv om han kallar seg objektivist og materialist, er han oppteken av korleis til dømes ein stilleben-målar ved å sjå på ting, studera dei lenge, kan nærma seg grensene for representasjonen og koma fram til eit punkt der «mysteria i tinga sjølv kjem til syne», som Coetzee skriv i forordet.

Det er slike augneblinkar me opplever igjen og igjen i desse vakre og innsiktsfulle dikta der

«brødet igjen byrjar å lukte av brød/den blomstrete tekanna av te,/lufta av gamle menneske».

Han skriv både om rognebær og eple, om landskap og kunst, om hestar, og om korleis Leonardo strir med å trengja inn i løyndommen til hestane med sine studiar. Og Kopland kan få mystikken og allkjensla til å stiga fram frå eit dikt om sauer der det mellom anna står:

Slik gjekk det alltid. Om kveldane kom dei ned

til vatnet, stod der og såg langsamt mot

den motsette elvebreidda.

Alle var forskjellige, likevel var kvar og ein av dei

nøyaktig lik den andre, og eg, eg var

ein av dei, men ingen av oss visste kven.

Radmila Laziã er ein sentral serbisk poet som er lei av å hykle lykke og spela tilfreds, som ho skriv i «Morgonblues». Ho er ein feministisk poet som vekslar mellom vakre observasjonar med tragiske symbol og sterke klagesongar over tingas tilstand. Heile tida med ei nerve og eit fråspark i språket som gjer inntrykk:

Eg har ingen og hører ingen til.

Nypebusken sit under vindauget mitt

som ein unggut med tynn bart. ( ... )

Druene heng tungt over husets

augebryn.

ein vassmelon sprekk som eit hjarte på bordet.

Eg har ingen og høyrer ingen til.

Manifest

I det sterke «Evergreen» skriv ho at ho «har fått nok av einsame kvinner./Triste. Sorgtunge. Forlatne./Med sjeler som er kasta på havet/og flyt rund som flaskepost./ Eg har fått nok av gråtekoner./Nok av kondolerande, kafévenninner, søstrer./Gråhåra og giftesjuke. Evige enker/med hjartet rennande, drypande/som ei rusten kran».

Og mot slutten av dette lange diktet står det som poetens manifest: «Gjennom ein ring av eld ville eg hoppa,/inn i alles halsar og hjarte/for å bli fødd på ny i smerte.» Ho gjev stemme til ulike kvinnelege haldningar, erotisk krevjande som i den kåte og svingande «Dorothy Parker Blues»:

Eg gir faen i andre liv, historier,

eg vil kave og klore

som den katta på hett blikktak,

lysande av lyst.

Honning og gift

Og i «Sorry, Herre» er det mest som om me høyrer att Janis Joplin i linjer som dette:

Herre, eg er blakk.

Tomt hjarte, tom fitte,

sjelas lommer vrengt.

berre i hovudet skramlar det,

som i ei Røde Kors-bøsse.

Gi meg noko i lommeboka, Gud.

Men og snill som i «Eg er eit gammeldags kvinnfolk» som likar «låghus med flassande veggar, bakgardar fulle av gammalt skrap, framfor skyskraparar og bustadblokker». Eit gammaldags kvinnfolk som veit at honning alltid kjem med litt gift, men som er «like snill mot menn/ som mot dei som fryktar mørket,/heiser og å krysse gata utanfor fotgjengarfeltet».

Det er råe og ømme dikt denne sterke poeten gjev oss, og dei har fått ei klar og velklingande form på norsk. Som med Kopland vil eg tilrå dikta til Radmila Laziæ til alle som veit kva poesi kan gjera med ein lesar. Ho skriv ting det ikkje er lett å gløyma, som dette avsnittet i «Vinterdikt»:

Kvitt skin gravhaugane

som barnesenger.

Under ei av dynene ligg du.

Eg ville likt å krype under den.