Kraftprestasjon med autoritet og manglar

Omsider er Øystein Rottem i mål med siste bind av litteraturhistoria si om etterkrigslitteraturen ein mammut på 820 tekstsider pluss fyldige bibliografiar og register.

Bindet dekker tidsrommet 1980-98, og eg grip meg i å tenkje at det var synd fullføringa ikkje vart utsett til neste år, slik at heile hundreårets litterære produksjon kunne ha blitt bokført før tusenårsskiftet.

Det ville ha stått i stil med den kraftprestasjonen Rottem har levert! Men i forordet gir han uttrykk for at han er meir enn glad over å vere ferdig. Og eg trur han så gjerne. Sjølv for oss som jobbar i beslekta bransjar kan det synest uverkeleg alt det han har makta å lese og fordøye for å presentere det for oss: I hendige oversikter, bunta saman i presentasjonar av forfattarskap og verk, og organisert i lettfattelege pendlingar mellom «realisme» og «modernisme».

Det samla resultatet er mainstream litteraturhistorie, ja vel; kanskje er det også mindre «historie» og meir «katalog» enn ein kunne ønskje.

Spenst

Men stoffet er framstilt med spenst og entusiasme og oftast med sjenerøsitet. Arbeidet avtvingar respekt og fortener ros. Men kanskje fortener det også at vi tar det på alvor og lar det bli eit høve til nødvendig diskusjon om korleis situasjonen er for den seriøse norske samtidslitteraturen?

Rosen først: Sluttbindet har mange av dei positive trekka som prega dei to føregåande binda. Rottem karakteriserer treffsikkert og skriv smittande - sjølv om dei siste par hundre sidene lar oss ane at autopiloten stundom er blitt kopla inn.

Artikkelen fortsetter under annonsen

I store delar av verket har han bevart evna til å framstille svært ulike forfattarskap og litterære prosjekt med fint balansert velvilje, begeistring og forståing. Avsnitta om Jan Kjærstad, Tor Ulven, Jon Fosse og Lars Amund Vaage er like informative og givande som avsnitta om Herbjørg Wassmo, Roy Jacobsen, Lars Saabye Christensen og Tove Nilsen.

I all hovudsak framhevar han forfattarskap som det vil vere allmenn semje om å løfte fram i eit oversyn av dette slaget - ikkje nødvendigvis fordi dei alle saman vil halde stand i framtida (det tvilar eg på), men fordi dei har vore kvalitativt og kvantitativt viktige i perioden. Og ikkje minst greier han også i dette bindet å minne oss om forfattarskap som vi var i ferd med å gløyme.

Glepper

Men av og til glepp det. Neglisjeringa av Svein Jarvoll, som både blir malplassert og undervurdert, overraskar meg. Presentasjonen av ein så særprega forfattar som Karin Moe ber også preg av at dette er ein litteratur Rottem ikkje har sans for.

Og når litteraturhistorikaren Rottem følgjer opp sterke tendensar i 90-talets dagskritikk og gir middelmådige kvinnelege kriminalforfattarar langt større merksemd enn velskolerte og interessante kvinnelege eksperimentalistar i poesi og prosa, tyder det på at jobben med å skrive samtidslitteraturens historie inneber problem som forfattaren kanskje ikkje har reflektert tilstrekkeleg gjennom.

Fleire stader, som når Rottem insisterer på å kalle delar av 90-talslitteraturen «minimalistisk», «anorektisk», «inderlighetsdiktning» osv., og stiller desse opp mot ein tendens til større «virkelighetsforpliktelse», «enhet, sammenheng og tilgjengelighet», eller når han er på nippet til å blåse liv i gamle polemikkar om motsetnaden mellom elitær og folkeleg litteratur, eller når han leverer stadig meir tydelege forsvar for den type «store forteljingar» som kritikaren Rottem omfattar med slik begeistring -ja, da blir det klart at dei «linjene» han ønskjer å dra, faktisk er eigne preferansar meir enn litteraturhistoriske linjer.

Symbiose

Måten den samla framstillinga er disponert på; dialektisk og teleologisk fram mot den nye encyklopediske og forteljeglade «realismen» som er prosessens Mål og Absolutte Ånd, så å seie, understrekar tendensen. Heilt andre disposisjonsmåtar lar seg sjølvsagt tenkje.

Ein styrke ved Rottems arbeid har tvillaust vore at litteraturhistorikaren har kunna stå på skuldrene til ein produktiv litteraturkritikar. Men særleg dei siste hundre sidene av sluttbindet syner at symbiosen mellom kritikaren og litteraturhistorikaren også er verkets veikskap.

Perioden 1980-98 er på viktige punkt heilt eineståande innanfor det norske litterære livet. Det skjer avgjerande endringar av strukturell karakter som skaper nye rammevilkår og styrkjer nokre av dei gamle. Utbygginga av det kommersielle fjernsynet og den informasjonsteknologiske utviklinga generelt påverkar nå vår kultur- og mentalitetshistoriske situasjon med ei kraft vi framleis kanskje ikkje heilt erkjenner. Bokklubbsystemet har utvikla seg i nett den normative retninga som mange spådde for 20 år sidan. Det betyr sjølvsagt ikkje at bokklubbromanar nødvendigvis er dårlege, men at det er heilt klart kva slags bøker som ikkje er bokklubbromanar.

Dette påverkar heile den litterære institusjonen, og den økonomiske tilstramminga i bokbransjen vil kunne forsterke slike tendensar. På den andre sida er tidsrommet 1980{ndash}98 spesielt ved at det har skjedd ei profesjonalisering av forfattaryrket gjennom systematiske undervisningstilbod i skrivekunst.

For ei litteraturhistorie som ønskjer å vere noko meir enn ein velskriven katalog over forfattarskap og verk, burde det vere viktig å skaffe seg oversyn over korleis den litterære institusjonen (forfattarar, forlag, kritikarar {ndash} og lesarar) blir prega av kreftene i dette kompliserte feltet.

Kor omfattande er bokklubbsystemets normative verknader? I kva grad pregar ein kommersiell mediekultur produksjonen og resepsjonen av samtidslitteraturen? Har verksemda ved «skrivekunstakademia» skapt eit høgare teknisk nivå blant våre unge forfattarar - og er det eit gode eller ikkje? Kva kan grunnen vere til at litteraturkritikkens språk i det siste har nærma seg reklamespråket meir og meir?

Er Framstegspartiet i ferd med å få rett i sin allmenne kulturpolitikk, som går ut på at kommersialisering skaper konkurranse som i sin tur gir publikum det publikum vil ha og dermed aukar kvaliteten på norske kulturprodukt? Dette burde vere viktige spørsmål for ein samtidslitteraturhistorikar i 1998.

Flest mogleg

Men Rottem har prioritert å skrive mest mogleg om flest moglege forfattarar og bøker. Han er ikkje blind for at litteratursosiologiske og kulturpolitiske strukturendringar er viktige tema i ei litteraturhistorie, og streifar dei her og der. Men det skjer på ein utilfredsstillande måte. Spørsmåla kring bokklubbsystemet blir stort sett tilbakeviste som uttrykk for einsidig kritikk. Og profesjonaliseringa av forfattarane gjennom systematisk undervisning nærmar han seg med noko som eg vågar å kalle ein litt nedlatande ambivalens. Alt dette glir på plass i det samla dualistiske biletet han endar opp med - der begjæret etter forteljinga så å seie blir den «realismens triumf» som kallar lokkande på oss frå den andre sida av tusenårsskiftet. Slik intervenerer litteraturhistorikaren i litteraturpolitikken, som «objektiv ånd».

Rottem avsluttar framstillinga si med ei takk for den velsigninga Jostein Gaarder har vore for eksporten av norsk litteratur til utlandet. Ikkje eit vondt ord om Jostein Gaarder frå mi side. Han undrar seg sikkert like mykje over suksessen med «Sofies verden» som vi andre.

Det er Rottems avslutning som gjer meg betenkt - kanskje fordi den uttrykkjer noko som er i ferd med å bli realitet. Ved tusenårsskiftet risikerer vi å måtte erkjenne at salstatistikkane over kulturell utanlandseksport blir viktigare indikasjonar enn nokonsinne på kva slags produkt forfattarane våre skal satse på, og at spelerommet for ein litteratur som ikkje retter seg etter «marknadsdemokratiets» forventningar, smalnar inn. Eg vonar det ikkje går slik - for litteraturens skuld.

Men Øystein, gamle, gode venn: Med den autoriteten som den litteraturhistoriske genren framleis gir, har du truleg ytt ditt bidrag til at eit slikt scenario kan bli verkeleg. Er det godt for litteraturen vår? Tener det litteraturen, dersom det overordna synspunktet blir å auke innslaget av norske bokklubbromanar i hyllene på internasjonale flyplasskioskar? Når det vi treng kanskje meir enn nokonsinne, er ein litterær kunst som ikkje svarer til våre kulturelt produserte ønsker og forventningar, men som utforskar, utfordrar, irriterer, kjeder og skremmer oss - og yter motstand?