Kristendommen ved årtusenskiftet

«Ved dette århundreskifte er det moralen meir enn forestillingane som skaper krise for kyrkje og kristendom»

Kan kristendommen vera både avleggs og uutryddeleg på same tid? I dei siste tiåra av vårt århundre synest det som kristendom og religion på nytt er kome i vinden, trass i at vi lever i ein postkristen tidsalder. Kristendommen er ikkje lenger den synlege makt i samfunnet han ein gong var. Den offentlege kristendommen - «statens religion» etter grunnlova - er blitt undergrave sidan Hans Nielsen Hauge av pietismen, den personleggjorte kristendommen. Likevel har dette «ytre» lag av kristen tradisjon framleis ein viss eksistensiell styrke, gjennom kristen skule, kristendomsfag og ei statskyrkje som rår over rituala for liv og død.

Men modernisering på den individuelle fridommens grunn har også skapt eit «meiningstap». Det gamle religiøse verdsbilde med sine myter om det personlege har forvitra. Men stadig finst det ein trong for å ha eit verdsbilde, eit som kan sikra den enkelte ein klarare definert plass i livets hushald enn det som er standarden i vårt pluralistiske samfunn. Ein ønskjer seg fridom og rom for sjølrealisering, men innafor ein fast orden, ein som kan opplevast som noko forutbestemt, heva over det menneskeleg konstruerte. Er det så noko heilagt ein søkjer nå ved århundrets slutt?

Tusenårsskiftet skaper i alle fall inga forventing om at vi går inn i ei ny tid, aller minst dei siste tider. Ved forrige hundreårsskifte kunne kristen apokalyptikk framleis gjelda som eit alternativ til sekulær framskrittstru, og slik halda i hevd det klassiske synet at Gud er herre over historia. Nå er det ikkje grobotn for slike visjonar, bl.a. fordi trua på eit ustoppeleg framskritt også er blitt borte. Den kristne historieteologien har blitt erstatta av det kristne livssynet .

Etter 1800 er kristendommen blitt religion . Religion er sjølvopp-leving, erfaring av grensene for min personlege eksistens. Religion er, sa Schleiermacher i 1799, å kjenna seg absolutt avhengig av det «omgripande» - som berre sekundært let seg fanga «teologisk» inn av ein idé om det guddommelege. Å tala direkte om Gud kan ein berre ut frå ein «positiv religion», for eksempel den kristne «truslære»; dette er kristendommens kultursituasjon i det moderne. Gud, kristendommens gud, er ikkje lenger ein innlysande del av den felles verdsoppfatning. Gud kan berre vera ein realitet for den enkelte som opplever Gud hinsides det «teoretiske».

Intuitivt gjeld det same for H.N. Hauge, som i 1817 skreiv om «Religiøse Følelser og deres Værd»; religiøse kjensler er meir verd enn statskyrkje og seremoniar. At Gud er ein realitet for den enkelte, og først gjennom det for det større samfunnet, er haugianismens og vekkelseskristendommens perspektiv. På denne måten fremjar vekkelseskristendommen indirekte sekularisering, kristendommens nedbygging som offentleg religion.

Med sekulariseringa kom den moderne livssynskampen. Det «avkristna» samfunnet må rekonstruerast som moralsk orden på grunnlag av enkeltmenneskets moralske overtyding. Kristne og andre skulle byggja opp att det ein sjølv har vore med å riva ned. Kristendommen vert ein verdi som må kjempast for i demokratiets moderne institusjonar. Dette er ein kristendom «utan» Gud, ettersom trua på Gud er privat, ei kjensle og ikkje innsikt. For kristendommen som «gudstru» byr denne livssyns-kampen på eit dilemma. Skal kristendommen hevdast politisk som livssynsverdi - utan Gud, eller kan kristendommen ennå formulerast «metafysisk» som ein visjon av «Guds historie», som ei ordning for rettferd og forsoning?

Ved forrige hundreårsskifte var det nye (sekulære) forestillingar som utfordra kristendommen og trua med å gjera han irrelevant som verdsfortolking. Ved dette århundreskifte er det moralen meir enn forestillingane som skaper krise for kyrkje og kristendom. Det problematiske er ikkje så mykje ny innsikt som nye moralske erfaringar. Denne utvidinga av grensene for det menneskelege har kollidert med dei gamle kristne ideane om ein gudgjeven moralsk orden. Frontane er rett nok også blitt nedbygde. Nye kjønnsroller har oppnådd kristen legitimitet, omtrent på same måten som det skjedde med den nye politiske rollen for mannen i det forrige århundre. Men når det gjeld abort og homofilt samliv står frontane framleis skarpe, og vil kanskje stå slik i uoverskueleg framtid. Er dette ein dissens som grip djupare enn før inn i det som har med kristen identitet og verdsfortolking å gjera? Religion er jo eigentleg ein nokså konservativ posisjon i verda, eit forsvar for den verda som ein gong - nødvendigvis - er blitt oppfatta som Guds ordning. Har kristendommen her kome til ei grense for tilpassinga til det moderne fridomskravet? I så fall kunne kanskje det postmoderne relativistiske kulturklima vera ein lagleg situasjon å setja på bremsene i.

Kanskje er i denne situasjonen den nye interesse for kristendommen som ritual og estetisk oppleving uttrykk for eit ønskje om å finna tilbake til eit konfliktfritt rom, der ein kan erfara fellesskap på tvers av ulike verdistandpunkt - og kanskje også livssyn. Fokus er nå for tida på «det gamle» ved kristendom og religion, på ritual, heilage plassar og gamle kyrkjebygg, på pilegrimsreiser, prosesjonar, lystenning osv. At dette er eit skifte i protestantisk kristendom, er opplagt, når det ideal ein let seg inspirera av, er mellomalderens kristendom. Frå dette førmoderne «religiøse kosmos» vert det plukka ut slikt som kan vera orienteringspunkt i den elles profane samtidskulturen. Er dette ei fornying av den etablerte sans for kristendommen som folkekyrkje, for den ritualtradisjon som alltid har halde folk flest på plass i kyrkjeskipet? Om det ikkje er rekatolisering, så er det ei krise for «asketisk protestantisme» som har kjempa mot alt «magisk» ved kristendommen. Derimot kan svermeriet for fortida henta støtte frå den postmoderne relativistiske sans for kulturblanding.

Den nye søking etter meining er ikkje lenger knytta til moralsk endring - det gamle (moderne) kriteriet for religiøst alvor. Ein vil ikkje på moderne vis forandra seg sjølv, men få inntrykk av noko anna og større enn seg sjølv, «das ganz Andere». Er det ei form for framandgjering i kulturen som ligg under? I det moderne høgteknologiske samfunn kan enkeltmennesket oppleva seg pressa inn i eit emosjonelt tomrom, der alt synest å vera like viktig eller uviktig. Opplevinga av tid og rom som det nære og konkrete har forvitra i den moderne kommunikasjonen. Dette er ein situasjon som kan skapa ein trong etter ei «nyorientering» som kan gjera verda overskueleg og konkret. «Ved hierofaniet (openberringa av det heilage) blir det avslørt et fast punkt, et sentrum i det grenseløse, homogene rom hvor man ellers ikke kan orientere seg,» seier religionshistorikaren Eliade. Fenomen som pilegrimsvandring og liturgiske prosesjonar, som, synleg for alle, bryt inn i eit elles profant bybilde, kan slik vera motivert av eit ønskje om å finna eit fast punkt i tilværet, i kraft av noko som kjem utanfrå inn i det daglegdagse. Gjennom det kan ein oppleva - i alle fall for ei kort tid - at verda blir gjenskapt - uavhengig av menneskets prestasjon og intelligens. Religion er å oppleva seg avhengig, sa filosofen.

Dette er sjølsagt ikkje heile sanninga om religion og kristendom i det postmoderne. Det er eit større eller mindre trekk i kulturen og ved livet til den enkelte. Kontakten med det religiøse kan vera sporadisk også hos den mest religiøse. Livet er ikkje omslutta av religion og kristendom slik som i det førmoderne.

Omslutta av religion er ein kanskje i større grad i karismatisk kristendom, den moderne grein av den gamle vekkelseskristendommen. Her blir framleis, om mindre strengt, det gamle asketiske idealet om omvendelse og nytt liv formidla, samtidig som jakta på oppleving - av det synlege - er merkbar, som ei interesse for å erfara det heilages nærvær som noko objektivt, for eksempel i tungetale og helbredelsesunder. Og den gamle, meir rasjonelle vekkelseskristendommen opplever krise på grunn av manglande oppslutning: «Bedehuset er i krise. Folk går heller i kirken eller i karismatiske forsamlinger,» vart det nyleg meldt i Bergens Tidende.