«Kunnskap skal styra ...»

MANGE VEIT at heile verselinja lyder: «Kunnskap skal styra rike og land». Somme veit at strofen held fram slik: «Og yrke skal båten bera. Og ingen må vera ein styresmann, som ikkje ein mann kan vera».

Kvifor står det «yrke» her? Fordi «yrke» i røynda er det same som «virke» (og «work»!). Dermed blir det god meining i linja, det er «arbeidet» og «innsatsen» som skal bera båten. Og kven skreiv? Aasmund Olavsson Vinje. Fødd 6. april 1818 i Vest-Telemark. Død 20. juli 1870 på Hadeland. Du finn det i bind 14 av Store norske leksikon frå 1995.

På side 22 i bind 14 står det under ordet tsunami at det er ei stor flodbølgje skapt av undersjøiske jordskjelv eller vulkanutbrot. «Over store havdyp er bølgehøydene små, men når de kommer inn over grunnere områder, kan de ved uheldige bunntopografiske forhold bli meget høye og forårsake katastrofale ødeleggelser.» Ordet tsunami er japansk og tyder «hamnebølgje», fordi desse bølgjene først viste kor mektige og farlege dei var når dei nådde inn i hamnene.

Dette veit alle i dag. Før 2. juledag visste berre få det, sjølv om det står ein liten artikkel om monsterbølgja i leksikon. No etter katastrofen veit me at kunnskapen om bølgja redda liv. Ei tiårig jente som hadde følgt ekstra godt med på skulen, redda både seg og mange andre frå ein viss død fordi ho tidsnok tolka oppførselen til havet. Ho hadde kunnskapen.

DET BLIR SAGT igjen og igjen at i det nye tusenåret blir det avgjerande å ha den nødvendige og rette kunnskapen. Sjølve føresetnaden for å fungera som folk og land. Alle nikkar, alle ansvarlege meiner det. Og kunnskapen er der; det er berre å plukka han frå nettet, slå opp i oppslagsbøker, finna fram i informasjonsbasar. Me har kort sagt alt tilgjengeleg - det er berre me sjølve som dessverre stundom er for sløve til å søkja i kjeldene.

Nei. Dette er ikkje rett. Det gir eit gale inntrykk av røyndommen. Faktisk er ei slik oppfatning av situasjonen det beste provet på at me manglar den aller viktigaste kunnskapen. Kunnskap om kunnskapen. Dei som trur at omgjevnaden utan vidare kan tilby oss det me treng å vita, at det er flust med påliteleg kunnskap å henta når me ønskjer det (til dømes om riksmålsfolkets rolle under krigen!) - dei lir av ei fundamental kunnskapsløyse.

Dei som snakkar slik, har rett i eín ting, og det er at det er uendeleg med informasjon tilgjengeleg på nett og gjennom breiband. Men dei overser noko vesentleg: informasjonen blir ikkje til kunnskap før bitane er sette inn i ein samanheng. Teknologien formidlar informasjonar, men berre mennesket har (eller kan ha) kunnskap.

DIFOR ER INTERNETTET ein utru tenar. Ikkje berre er der så uhorveleg med data. Likt og ulikt er å finna. Det lumske er at ingen står som garantist for tilbodet - gehalten varierer frå fagleg soliditet til rein humbug. Kvalitetssikring finst ikkje, og dermed er internett prinsipielt ubrukeleg som kjelde for påliteleg kunnskap.

Men - seier du - det finst jo ei rekkje omfangsrike og autoritative internasjonale oppslagsverk, der kvaliteten på opplysningane ikkje kan trekkjast i tvil. Så sant. Men kor mykje står det i franske oppslagsverk om brislingfisket i Sognefjorden eller om floraen i Vang i Valdres? I Encyclopædia Britannica får me vita alt me treng om sideelvane til Mississippi, men me får ikkje vita særleg mykje om Glommavassdraget.

Konklusjonen kan berre bli ein: alle samfunn som vil ha kunnskap om seg sjølve - sin historie, sin geografi, sitt dyreliv, sin kultur, sin idrett, sitt næringsliv, sine institusjonar, sine skikkar og seder, sitt språk - dei må sjølve sørgja for å ha det. Kort og godt.

OG ME HAR DET. Eller rettare - har hatt det. Noreg har vore eit leksikonland sidan sjølvstendet i 1905. Store norske, som Kunnskapsforlaget har gitt ut sidan 1977, er spreidd i 250 000 eksemplar. Me nordmenn har lege i europatoppen som leksikonoppslåande folkeferd siste tretti åra.

No er den tida slutt. Salet har stupt sidan nittitalet - hos oss og på verdsbasis. Forlaget har skrive av 150 millionar i tap siste tiåret. Ved år 2000 stod spørsmålet på dagsordenen til regjeringa. Skal me ha ein kvalitetssikra, norskbasert kunnskapsbase i vårt land? Vil me at alle vesentlege spørsmål (for nordmenn) skal kunna drøftast og omtalast presist med norske ord og uttrykk? I så fall må det offentlege ta ansvar, slik det gjer med folkebiblioteka, slik det gjer med forskinga. Jens Stoltenberg (den gongen statsminister) skreiv i Dagens Næringsliv den 13. august 2000 om vedlikehald og utvikling av nasjonal kunnskap: «Hvem vi er, bestemmes av hva vi kan, og hva vi forstår. Kultur og kunnskap er drivstoff for nyskapning og innovasjon. (...) Vi er et utsatt språk i verdens ytterkant. Derfor trengs et sterkt vern om vårt eget». Våren etter, den 11. april 2001, formulerte Victor Norman seg slik (i same avis): «Forlaget har bedd om litt under 25 millioner per år fra staten. Det er rundt fem kroner per innbygger per år. Svaret burde gi seg selv». Svaret gav seg ikkje sjølv. Svaret som kom frå den nye regjeringa hausten 2001 (der Victor Norman sat), var nei.

KUNNSKAPSFORLAGET gav ikkje opp. (Heller ikkje nynorsksida; Samlaget og andre er i ferd med å arbeida for ein nynorskspråkleg nettbasert kunnskapsbase.) Og no i 2005, i desse januardagane, presenterer Kunnskapsforlaget dei to første binda (av i alt seksten bind). Nesten halvparten av stoffet er norskrelatert kunnskap. Tre-fire hundre av våre beste fagfolk har skrive 10 000 nye artiklar. Eit under? Underet heiter i så fall Fritt Ord (nokon må snart gje den institusjonen ein pris!), som har løyvt ti millionar. Faglitterær forfattarforening har kome med over ein million.

Me kan berre gleda oss. Den kunnskapsbasen som landets framtid og framgang er avhengig av, er altså sikra endå ein gong. Ein viktig språkleg og kulturell og fagleg bastion er intakt, utan at staten punga ut. (Det gjer staten i Sverige og i Danmark!) «Æres den som æres bør», og her blir det Kunnskapsforlaget.

SÅ DA KAN ME pusta ut. Nei, me kan ikkje det. Kunnskapsbasar som dette er eit vedvarande prosjekt som aldri bør stansa opp. Stoffmengda må ajourførast og utviklast. Om ei stund vil det atter bli trong til å lansera ei ny, gjennomarbeidd utgåve - for nett og papir.

Kanskje i 2014, når me feirar tohundreårsjubileum for det som skjedde på Eidsvoll.

Kan me vona at staten på det tidspunktet har ordna opp? At staten har innsett at arbeidet med den nasjonale kunnskapsbasen ikkje skal skje ved dugnadsløft i privat regi? Me ventar at Stortinget ser det som sitt sjølvsagde ansvar, og at det òg forlengst er stilt krav om at i ein slik felles nasjonal kunnskapsbase skal artiklane veksla naturleg mellom bokmål og nynorsk, alt etter kven som skriv.

Då kan me, med større rett enn i dag, seia at kunnskapen i det minste er med og styrer.