ROMAN OM SKRIVING: I sin nye roman skriv Odd W. Surén om landet Blokk, der hovudpersonen Corr er «Den som skriver». 
Foto: Cornelius Poppe / SCANPIX
ROMAN OM SKRIVING: I sin nye roman skriv Odd W. Surén om landet Blokk, der hovudpersonen Corr er «Den som skriver». Foto: Cornelius Poppe / SCANPIXVis mer

Kvifor er det så vanskeleg å skrive sant?

Odd W. Suréns nye bok handlar om ein mann som skriv om seg sjølv for første gong i sitt liv.

Meninger

(Dagbladet:) Eg kan ikkje tenke meg noko meir pinleg enn å bruke ein kritikerklisjé for å beskrive Odd Wilhelm Surén sin siste roman, «Den som skriver», særleg når eg ikkje skal skrive ei bokmelding. Difor skal eg ikkje innleie med å seie at «Den som skriver» er årets soleklart beste og mest interessante roman, men heller forklare kvifor det er så pinleg å karakterisere noko som har kome frå Suréns hand på den måten:

Det er sjølvsagt fordi Odd Surén er ein litteraturkritkar som aldri skriv noko overflatisk eller tomt om bøkene han omtaler, uansett kor få teikn han har til rådigheit.

Han vil nok også protestere på at eg presenterer han som litteraturkritikar, sjølv meiner han at han er ein forfattar som også skriv litt bokmeldingar. I vår vart han likevel tildelt Kritikerprisen som Årets Kritiker frå Norsk Kritikerlag, og i grunngjevinga blei det særleg trekt fram at Surén hadde anmeldt Karl Ove Knausgårds Min Kamp 6 på rim. Slik såg det ut:

«Så syner han oss både sorger og sut, frå dagane før Min Kamp først kom ut, mykje som ikkje var særleg kjekt, som reaksjonen frå vener og slekt, trugsmål om rettssak og skadebot, og anna som tærde på meining og mot (...) og dette var ikkje forfattaren budd på, det hadde han visst aldri trudd på, og slett ikkje på slik ein resepsjon, og at boka hans vart ein sensasjon.»  

Bokmeldingsrimet er langt og vurderinga er positiv, men den utradisjonelle tilnærminga til Knausgårds megalomane prosjekt, gir likevel ei kjensle av at det heile blir punktert. Surén tullar med Knausgård, og dermed blir han mindre viktig, mindre mektig. For Knausgård har jo hatt makt, som Surén også er inne på i si bokmelding. Med sin versjon av sitt liv, har han definert sine vener og sine slektningar. Eg bokbada Odd Surén under Forfattersleppet i Bergen i starten av oktober, og spurde om han meinte han sjølv hadde makt, som kunne sette andre forfattarar på plass på den måten.

«Som bokmeldar i den vesle vekeavisa Dag og tid, har ein ikkje makt, ikkje eingong når ein skriv på rim.»

Det er vanskeleg, om ikkje umogeleg, å gjengje innhaldet i romanen «Den som skriver» på ein måte som yter teksten rettferd. Men også her er skriving og makt tematisert. Hovudpersonen Corr er «den som skriver» i landet Blokk, og har dermed eit ansvar for å feste hendingar, handlingar og menneske i skrift. Det er umogeleg å gjengje røynda på ein måte som yter røynda rettferd. Corr forklarer vanskane med skriving på mange ulike måtar: Å skrive sant er vanskeleg på same måte som det er vanskeleg for teiknarane å teikne alle Blokks barn til «Barneboken», for det blir aldri heilt likt, uansett kor gode teiknarane er.

Det er vanskeleg å feste musikk til boksidene, for orda kan han alltids skrive ned, men korleis skal han få formidla korleis det høyres ut når det blir framført? Og når han skal skrive om menneska i Blokk, om deira handlingar og karaktereigenskapar, korleis skal han gjere dette på ein sannferdig måte når alle oppfører seg annleis når han er i nærleiken?

Han må høyre på sladder, men korleis kan han vite at det som blir fortalt bak andres rygg ikkje er prega av forteljarens fordommar? Og korleis kan det som er sant ein dag vere sant neste dag,eller om ti år og hundre år, når det har oppstått andre hendingar i mellomtida som set tidlegare hendingar i eit anna lys?

«Jeg har skrevet: Den som skriver må skrive slik at det skrevne ikke forandrer seg, men likevel må det forandre seg. Ordene i det skrevne er alltid de samme, det kan ikke endres, men ordene må være valgt slik, og skrevet slik, at meningen de bærer fram alltid er den samme, selv om den også blir en annen med tiden. Dette forstår jeg ikke helt selv, men jeg mener jeg forsto det da jeg skrev det, og jeg tror at jeg kan komme til å forstå det igjen, hvis jeg leser det som om jeg ikke leser, men skriver.»  

Corrs ambisjon med skrivinga er sannferdigheit og objektivitet, og han står i ein tradisjon med ei lang rekke skrivarar som i sine bøker har beskrive korleis dei har fått til å skrive sannast mogeleg. Den enorme boksamlinga kan samanliknast med verdas historieskriving, verdas reportasjeskriving, verdas vitskapsteoriar — og ikkje minst med verdas religiøse skrifter. Kvifor er desse bøkene likevel ikkje heilt like?

Når «den som skriver» alltid skal vere objektiv, er det lite plass til eigne tankar og kjensler, og det er i alle fall ikkje plass til eiga livshistorie.

I vårt samfunn har vi bekjennelseslitteratur overalt. Vi byr på oss sjølve og andre i vekeblad, portrettbøker og i sosiale medier, men vi gjer det ikkje utan skam, vi problematiserer det óg. Kva har vi lov til? Kva hadde Knausgård lov til? Kva kan Marit Christensen tillate seg i si bok om Anders Behring Breiviks mor?

Når Corr byrjar å skrive om seg sjølv, er det for første gong i hans liv. Han har aldri før sett ord på kven han er og korleis han har det. Objektivitetsidealet har vore einerådande, og hans person har vore totalt underordna. Når han først startar, så går det ikkje lang tid før det rys ut av han, han greier ikkje begrense seg, han set heile sitt livs opplevingar inn i ein større samanheng som blir til når han skriv. Hendingane som utspelar seg må berre vente, for no har Corr oppdaga dagboka, og dagboka blir romanen. Det er ei hjarteskjerande historie, og når ho etter kvart blir jamført med dei «objektive» oppføringane frå han som skreiv før Corr blei Blokk-samfunnets offisielle forteljar, blir definisjonsmakta til den som skriver tematisert. Mykje kunne vore annleis i livet til Corr, om han sjølv hadde hatt makt over korleis han skulle framstillast.

Nesten alt som står forklart i «Den som skriver» er slikt som vi veit. Men når det blir formidla gjennom blikket til ein som ser det for første gong, utan variasjonen og presisjonen i det språket vi har utvikla i vårt kunnskapssamfunn, tar det litt tid før vi ser kva det er. Når vi først ser det, ser vi det som om vi såg det første gong. Det kan vi smile av, det kan vi gråte av, og det kan vi lære av.

Lik Dagbladet Meninger på Facebook

Meninger rett i innboksen! Meld deg på vårt nyhetsbrev for å motta ukas viktigste saker fra Dagbladet Meninger hver fredag.