GRATULERER MED DAGEN: Som ei gåve til folket, i høve 200-årsjubileet, finst Grunnlova no i to utgåver: den eine på ubegripeleg riksmål, den andre på moderne spynorsk. Gratulerer med dagen! Illustrasjon: Flu Hartberg
GRATULERER MED DAGEN: Som ei gåve til folket, i høve 200-årsjubileet, finst Grunnlova no i to utgåver: den eine på ubegripeleg riksmål, den andre på moderne spynorsk. Gratulerer med dagen! Illustrasjon: Flu HartbergVis mer

«Takk, antar eg».

Stortingets 200-årsgåve til det norske folket er blitt ganske rar.

Meninger

Kva skjedde eigentleg no? var reaksjonen min, då politikarane gledesstrålande gratulerte kvarandre nede i Stortingssalen. Dei hadde akkurat gjort eit historisk vedtak. Som ei gåve til folket, i høve 200-årsjubileet, finst Grunnlova no i to utgåver: den eine på ubegripeleg riksmål, den andre på moderne spynorsk. Gratulerer med dagen!

Bakgrunnen, i kortversjon: Det var sjølvaste Carl I. Hagen som først påpeikte det elementære at nordmenn bør kunne forstå si eiga grunnlov. Trass i at det i 1903 blei gjennomført ei oppdatering av skrivemåten av ein del ord, mens vokabularet og grammatikken blei bevara, er Kongeriget Norges Grundlov skriven på eit ugjennomtrengeleg 1800-talsdansk. På vegner av seg sjølv og språkprofessor Finn-Erik Vinje, fremja Hagen eit grunnlovsforslag om ei forsiktig språkleg fornying av Grunnlova, og Vinje utarbeidde ei lett modernisering av det forelda språket. All ære til dei for det.

Komitéen som behandla Hagens forslag var einige i at ei modernisering av grunnlovsspråket var på sin plass. Men skulle dei først gjere noko med grunnlova, burde dei i same slengen sørge for å gjere henne tilgjengeleg i begge dei to offisielle skriftspråka, bokmål og nynorsk. Eit breitt fleirtal i Stortinget fatta deretter vedtak om at arbeidet med to språkleg oppdaterte utgåver skulle ta til. Eit utval blei oppnemnt, leia av jurist Hans Petter Graver. Oppdraget var å lage to utgåver på tidsmessig bokmål og nynorsk, som skulle vere mest muleg forståelege for vanlege folk, utan at meiningsinnhaldet blei endra. Dei to versjonane skulle dessutan i minst muleg grad kunne tolkast ulikt.

Tysdag denne veka skulle Stortinget stemme over tre forslag: Graverutvalets to versjonar, Vinjes riksmålsversjon, og Gravers nynorsk. I vekene før er situasjonen omlag denne, hald på hatten for dette er komplisert: Ap, Sp, Sv, MDG og Venstre vil ha Graverutvalets to versjonar. Frp vil ha Vinjes riksmålsversjon. Høgre og KrF vil ikkje ha noka språkreform i det heile. Høgre, fordi landets grunnlov er«et kulturhistorisk dokument som det er verd å bevare» - noko ingen vil vere ueinige i - med «et særegent og høytidelig språk som det knyttes pietetsfølelse til». Krf tilsynelatande fordi Grunnlova er gitt av Gud. Til saman har desse to partia nok stemmer til å blokkere forslaget, sidan grunnlovsendringar krev to tredjedels fleirtal, og dermed blir det inga modernisering av Grunnlova.

Så snur KrF: Dersom dei får inn eit knippe nye, litt halvrare paragrafar (retten til liv, retten til å stifte familie) i Grunnlova når dette skal behandlast i Stortinget neste veke, kan dei støtte ei språkleg modernisering. KrF, Frp og dei raudgrøne inngår ei avtale: Ja vel, sjølv om det er heilt tullete, kan me til nauds gå inn for Vinjes bokmålsversjon og Gravers nynorskversjon. Ein god, gammaldags politisk hestehandel, der altså, om sjølve grunnlaget for folkestyret vårt - på 200-årsdagen! Hurra!

Og slik blei det. Tysdag stemte 168 av 169 representantar for Gravers moderne nynorskversjon, 165 stemte for Vinjes konservative riksmålsversjon, mens Gravers moderne bokmålsversjon fall med 82 mot 87 stemmer. Som nynorsking er eg sjølvsagt sjeleglad for å få Grunnlova på mitt eige skriftspråk. Som generell nordmann er eg derimot litt usikker på kor fantastisk denne gåva til folket er. Grunnlova finst frå og med tysdag denne veka nemleg no i to ulike utgåver: ein forståeleg, moderne versjon, og ein uforståeleg, gammal versjon.

Eit par døme. På Vinje-riksmål: «Jord og boslodd kan ikke forbrytes.» Eh, nei vel. På Graver-nynorsk: «Ingen kan bli frådømd sin faste eigedom eller heile eiga si på grunn av eit brotsverk.»

Vinje: «Ingen deliberasjon må finne sted i kongens nærvær.» Graver: «Inga drøfting må skje med kongen til stades.»

Vinje: «(…) skal ha rett til å utøve beføyelser som etter denne Grunnlov ellers tilligger statens myndigheter, dog ikke beføyelse til å forandre denne Grunnlov.» Graver: «(…) får råderett som elles ligg hjå dei statlege styresmaktene etter denne grunnlova, men likevel ikkje rett til å endre denne grunnlova.»

Vinje: «Fordrer statens tarv at noen må avgi sin rørlige eller urørlige eiendom til offentlig bruk (…).» Graver: «Krev omsyn til samfunnet at nokon må gje frå seg fast eller rørleg eigedom til offentleg bruk (…).»

Vinje: «Kongen kan gi og oppheve anordninger.» Graver: «Kongen kan gje og oppheve provisoriske lover.»

Vinje: «De valgte representanter forsynes med fullmakter hvis lovlighet bedømmes av Stortinget.» Graver: «Dei valde representantane får tildelt fullmakter. Stortinget avgjer om fullmaktene er lovlege.»

Ikkje minst kan innhaldet no tolkast vidt forskjellig. Vinje: «Ytringsfrihet bør finne sted.» Graver: «Ytringsfridom skal det vere». Vinje: «Kongen har høyeste befaling over rikets land- og sjømakt». Graver: «Kongen har høgste befalinga over forsvarsmakta til riket.»

Resultatet av denne pussige hestehandelen er altså at den nynorske versjonen vil bli den føretrekte utgåva av Grunnlova, til glede for nye lesarar. Dette er eit glitrande døme på det som i dei greske tragediane blir kalla tragisk ironi: når helten, utan å vite det, grev si eiga grav. Kvart sekund, minutt og år den utrøyttelege nynorskmotstandaren professor Vinje har lagt ned i si uhyre forsiktige og ekskluderande riksmålsoppdatering, har bidratt til at vanlege folk i staden les den langt meir tilgjengelege nynorskutgåva av landets viktigaste tekst. Sofokles sjølv kunne ikkje ha dikta eit betre plot.

Utfallet har blitt løfta fram som ein stor siger for nynorsken. Det er det på sett og vis. Men for nynorskfolk har målet aldri vore å «slå» bokmålet - til dét er me altfor realitetsorienterte. Derimot sluttar me oss til det som Ivar Aasen skreiv alt som 22-åring, og som var heile poenget med eit nynorsk skriftspråk:

«Først når folket kan lese og forstå det som står skrive, og sjølv uttrykke seg på eit mål som dei kjenner seg heime i, kan meiningsfullt ordskifte finne stad. Først då er vi myndige borgarar i eige land.»

Lik Dagbladet Meninger på Facebook